Tiêm kích trên tàu sân bay Mỹ tham gia chiến dịch tập kích Iran hồi tháng 3 (Ảnh: Reuters).
Khi thông báo về lệnh ngừng bắn kéo dài 2 tuần với Iran, Tổng thống Donald Trump cho biết lý do ông quyết định tạm dừng tấn công Iran vì Mỹ “đã đạt được và vượt qua tất cả các mục tiêu quân sự, đồng thời đang tiến rất gần đến một thỏa thuận dứt khoát về hòa bình lâu dài với Iran cũng như hòa bình tại Trung Đông”.
Trước đó, Mỹ nhiều lần nhắc đến 4 mục tiêu trong chiến dịch tập kích Iran gồm xóa bỏ năng lực tên lửa Iran, phá hủy hải quân Iran, chấm dứt việc Iran hỗ trợ các lực lượng vũ trang ủy nhiệm trong khu vực và đảm bảo Iran không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân.
Ông Trump cũng cho biết Mỹ “đã nhận được đề xuất gồm 10 điểm từ phía Iran và tin rằng đây là một cơ sở khả thi để tiến hành đàm phán”.
Ông Trump tin rằng 2 tuần tới sẽ là khoảng thời gian để hoàn tất thỏa thuận với Iran. Ông cũng bày tỏ lạc quan rằng mọi bất đồng trước đây giữa Mỹ và Iran đã được giải quyết.
Sau khi Tổng thống Trump công bố lệnh ngừng bắn, một số giả thuyết đã được đặt ra để lý giải cho quyết định bất ngờ của chủ nhân Nhà Trắng.
Tập hợp lực lượng?
Trước đó, giới chức Iran từng nhiều lần bày tỏ sự hoài nghi về cam kết của Mỹ với các lệnh ngừng bắn. Các nhà chức trách Iran lấy dẫn chứng về việc Mỹ từng phát động chiến dịch quân sự với Iran trong khi hai nước đang đàm phán.
“Chúng tôi đã hai lần bị tấn công khi đang ngồi vào bàn đàm phán. Thỏa thuận ngừng bắn này chắc chắn cũng là để họ tự phục hồi lực lượng”, một nguồn tin nói với Reuters.
Một nguồn tin khác nhận định Mỹ đang muốn “câu giờ” cho Israel, một đồng minh của Mỹ trong khu vực. Sau khi Mỹ thông báo ngừng bắn, Israel tuyên bố vẫn tiếp tục các cuộc tập kích và chưa có dấu hiệu dừng lại.
Tìm kiếm lối thoát?
Trong nhiều ngày qua, các nhà quan sát chính trị tại Mỹ nhận định Tổng thống Trump đang tìm kiếm một “lối thoát” cho phép ông kết thúc cuộc chiến với Iran và tuyên bố đã hoàn thành mục tiêu.
Sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, chuyên gia Trita Parsi, phó chủ tịch Viện Quincy về Quản trị Nhà nước có trách nhiệm, cho rằng Tổng thống Trump cần một lối thoát khỏi cuộc chiến Iran vì cuộc xung đột đã “trở thành thảm họa” đối với Mỹ.
Theo chuyên gia, Tổng thống Trump buộc phải chấp nhận thỏa thuận ngừng bắn với Iran vì ông “không còn lựa chọn nào tốt hơn”. Chuyên gia cho biết một cuộc chiến tranh rộng lớn hơn giữa Mỹ - Israel với Iran sẽ “phá hủy nhiệm kỳ tổng thống của ông Trump”.
“Ông ấy tuyên bố rất hùng hồn về các bước leo thang, nhưng mọi người trong khu vực đều biết rằng nếu họ nhắm vào các nguồn năng lượng và nhà máy điện của Iran, Iran sẽ trả đũa các nước và chúng ta sẽ phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng năng lượng tồi tệ hơn nhiều so với hiện nay”, chuyên gia Parsi nói.
Trước khi công bố lệnh ngừng bắn, Tổng thống Trump đã ra tối hậu thư với Iran, cảnh báo tấn công hạ tầng năng lượng và nhà máy điện của Iran nếu không mở lại eo biển Hormuz trước thời hạn do Mỹ đưa ra.
Chuyên gia Parsi nhận định Tổng thống Trump “cần một lối thoát” cho cuộc xung đột với Iran và ông đã chọn cách đó, đồng thời cho biết “2 tuần tới sẽ rất quan trọng”.
“Ông ấy cần phải thoát khỏi tình huống này. Ông ấy đã đưa ra những lời đe dọa vào sáng nay để tạo cảm giác rằng một thỏa thuận mà ông ấy sẽ đạt được vào tối nay được thực hiện theo các điều khoản của ông ấy. Nhưng khi thực sự xem xét kỹ, dường như không phải vậy. Ngay cả tuyên bố của chính ông ấy cũng nói rằng các cuộc đàm phán sẽ dựa trên kế hoạch 10 điểm của phía Iran, một kế hoạch hợp lý hơn nhiều”, chuyên gia Parsi cho biết thêm.
Tác động kinh tế
Theo chuyên gia Parsi, “ngay cả khi các cuộc đàm phán thất bại, Tổng thống Trump khó có thể quay trở lại cuộc chiến Iran theo cách ông ấy từng làm từ trước cho đến nay, bởi vì Iran vẫn có khả năng đóng cửa eo biển Hormuz và gây áp lực rất lớn lên Tổng thống Trump cũng như nền kinh tế toàn cầu”.
Alan Eyre, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Trung Đông có trụ sở ở Washington, cho rằng Tổng thống Trump có lẽ “lo ngại” trước tác động kinh tế của cuộc chiến cũng như việc Iran kiểm soát eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch với hoạt động vận chuyển dầu mỏ thế giới. Do vậy, nhà lãnh đạo Mỹ nhận ra rằng ông cần phải “tuyên bố chiến thắng và tạm dừng” cuộc chiến.
“Đó là lý do việc ông ấy rút lại những lời đe dọa mang tính hủy diệt về chấm dứt nền văn minh và đưa Iran trở về thời kỳ đồ đá lại khiến nhiều người yên tâm hơn”, chuyên gia Eyre nói, đề cập đến cảnh báo của Tổng thống Trump về việc tàn phá Iran nếu nước này không mở lại eo biển Hormuz trước hạn chót do Mỹ đưa ra.
“Chúng ta may mắn là Tổng thống Trump đã không thực hiện điều đó. Vì vậy, trong kịch bản tốt nhất, ông ấy đã tuyên bố chiến thắng, và chúng ta cố gắng khắc phục những hậu quả mà ông ấy để lại”, ông nói thêm.
Hoài nghi triển vọng ngừng bắn
Chuyên gia Eyre cho rằng lệnh ngừng bắn sẽ cần một khoảng thời gian để thực sự có hiệu lực, và các cuộc không kích - đặc biệt là các cuộc không kích của Israel nhằm vào Li Băng - có thể vẫn tiếp diễn trong vài giờ tới.
Ông nói rằng Israel có tiền lệ vi phạm các thỏa thuận ngừng bắn, nhưng ông không “quá lo ngại” trừ khi các cuộc tấn công vào Li Băng tiếp tục trong những ngày tới.
“Tôi nghĩ rằng Israel xem các hành động của họ tại Li Băng về cơ bản khác với những gì họ đang làm ở Iran”, ông Eyre nói, đồng thời cho biết Israel có “những mục tiêu chiến lược riêng mà họ vẫn chưa hoàn thành” ở Li Băng.
Nader Hashemi, phó giáo sư về chính trị Trung Đông và Hồi giáo tại Đại học Georgetown ở Washington, tỏ ra hoài nghi về triển vọng đạt được thỏa thuận giữa Mỹ và Iran.
“Rõ ràng việc đạt được lệnh ngừng bắn là điều tốt, nhưng đừng ảo tưởng. 2 tuần có thể trôi qua rất nhanh. Điều thực sự cần lúc này là ngoại giao cực kỳ tích cực để ngăn chặn một thảm họa khác vốn tưởng chừng sắp xảy ra chỉ một giờ trước”, ông Hashemi nói với CBC News ngay sau khi ông Trump đăng thông báo về lệnh ngừng bắn.
Ông Hashemi cho rằng vẫn còn những điểm bất đồng then chốt, đặc biệt là yêu cầu của Iran về việc Mỹ phải chấm dứt toàn bộ các lệnh trừng phạt đối với nước này.
“Bất kỳ động thái dỡ bỏ trừng phạt nào cũng sẽ bị coi là sự đầu hàng trước các yêu cầu của Iran”, chuyên gia Hashemi nói.
Mặc dù Iran tuyên bố đồng ý mở lại eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn 2 tuần, nhưng dường như có kèm theo điều kiện. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết việc đi lại an toàn qua eo biển “sẽ có thể thực hiện thông qua sự phối hợp với lực lượng vũ trang Iran”.
