Vòng đàm phán Mỹ - Iran tiếp theo: Hạ nhiệt hay đối đầu?

Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa tiết lộ khả năng Mỹ và Iran sẽ tái đàm phán tại Pakistan trong 2 ngày tới, bày tỏ hy vọng vào những tiến triển mới trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông. Thông tin này được đưa ra chỉ vài ngày sau khi vòng đàm phán trước đó tại thủ đô Pakistan kết thúc mà không đạt được thỏa thuận nào.

“Phía bên kia (Iran) đã liên lạc với chúng tôi và họ muốn đạt được một thỏa thuận”, ông Trump cho biết, đồng thời bày tỏ sự tin tưởng vào Pakistan và dành lời khen ngợi cho Tổng tư lệnh quân đội nước này, Tướng Asim Munir, vì những nỗ lực điều phối hiệu quả.

Dù Thụy Sĩ từng được xem xét nhưng ông Trump dường như ưu tiên Pakistan cho tiến trình đối thoại này.

Về nội dung đàm phán, nhà lãnh đạo Nhà Trắng khẳng định quan điểm cứng rắn đối với chương trình hạt nhân của Tehran. Ông không ủng hộ đề xuất tạm dừng làm giàu uranium trong 20 năm, vì mục tiêu cao nhất của Washington là ngăn chặn hoàn toàn khả năng sở hữu vũ khí hạt nhân của Iran.

Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres cũng nhận định khả năng các bên quay lại bàn đàm phán là rất cao trước khi lệnh ngừng bắn kết thúc vào tuần tới. Các nguồn tin cho biết, các phái đoàn đàm phán từ Mỹ và Iran có thể trở lại Islamabad ngay trong tuần này, chỉ vài ngày sau khi 21 giờ đàm phán tại thủ đô Pakistan kết thúc mà không đạt được thỏa thuận nào.

Thận trọng tiến tới giảm leo thang

Các nhà phân tích cho rằng, một giải pháp tạm thời hoặc hạn chế vẫn có thể đạt được khi hai bên đang thận trọng tiến tới việc giảm leo thang căng thẳng, bất chấp vẫn thiếu tin tưởng hoàn toàn. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo, con đường phía trước phụ thuộc vào việc cả hai bên điều chỉnh kỳ vọng sao cho thực tế hơn, vì việc thiếu tin tưởng cũng đồng nghĩa với việc chỉ cần một tính toán sai lầm chiến lược có thể bùng phát xung đột mới bất cứ lúc nào.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf - Trưởng đoàn đàm phán của Cộng hoà Hồi giáo - cho biết, "không có thỏa thuận nào đạt được vì Washington đã không giành được lòng tin của Tehran".

Trong khi đó, Phó Tổng thống Mỹ Jd Vance viện dẫn việc Tehran không đưa ra cam kết về việc không phát triển vũ khí hạt nhân.

Li Weijian, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Thượng Hải, cho biết vòng đàm phán đầu tiên chủ yếu là một cuộc “thăm dò” và vẫn còn động lực cho các cuộc đối thoại sâu hơn.

“Đàm phán là một quá trình thương lượng và không thể mong đợi giải quyết tất cả các vấn đề cùng một lúc”, chuyên gia Li nói thêm. Cả hai bên đều bắt đầu với mức yêu cầu cao để thăm dò giới hạn chịu đựng của đối phương, ông nhận định.

“Triển vọng ngắn hạn về việc nối lại đàm phán là có thật và tương đối mạnh mẽ, và những tín hiệu xuất hiện hiện nay củng cố đánh giá đó”, ông nói thêm, đồng thời lưu ý rằng khoảng thời gian giữa các vòng đàm phán cho phép cả hai bên điều chỉnh lại lập trường và yêu cầu của mình.

Chuyên gia này cũng cho biết giai đoạn đàm phán tiếp theo có thể phụ thuộc vào việc Washington và Tehran sẽ “thực dụng” như thế nào trong việc điều chỉnh kỳ vọng, trong đó cả hai có thể đi đến một thỏa thuận hạn chế hoặc tạm thời ngay cả khi khó có thể đạt được một thỏa thuận toàn diện.

Ông Zhang Chuchu, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông tại Đại học Phúc Đán, cũng đồng tình với quan điểm đó và dự đoán tình hình sẽ phát triển theo hướng thận trọng và giảm leo thang trong ngắn hạn, mặc dù vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro.

“Mặc dù cả hai bên đều chưa sẵn sàng cho một cuộc chiến tranh quy mô lớn, nhưng việc thiếu lòng tin lẫn nhau có nghĩa là chỉ cần tính toán sai lầm chiến lược có thể gây bùng phát chiến sự bất cứ lúc nào”, chuyên gia Chuchu nói thêm.

Áp lực song song với ngoại giao

Ngoài ra, còn có kịch bản thứ hai xảy ra là các nỗ lực ngoại giao đang song song với áp lực ngày càng gia tăng, vốn đã bắt đầu hình thành. Hôm 12/4, Tổng thống Trump cho biết Hải quân Mỹ sẽ bắt đầu chặn các tàu đang cố gắng ra vào các cảng của Iran tại eo biển Hormuz, một trong những điểm nghẽn vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới.

Ông Syed Nasir Hassan, một chiến lược gia địa chính trị tại Islamabad, mô tả động thái này là một bước “cưỡng chế nhưng không đối đầu” nhằm buộc Iran quay trở lại bàn đàm phán.

Nguy cơ tính toán sai lầm và "ẩn số" Israel

Kịch bản thứ ba, dễ biến động hơn, là nguy cơ tính toán sai lầm dẫn đến xung đột mới, đặc biệt là trong bối cảnh cả hai bên vẫn thiếu tin tưởng lẫn nhau.

Ông Mohammad Ali Ghanamizadeh Fallahi, một nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Iran - Trung Quốc có trụ sở tại Tehran, đánh giá khả năng đạt được thỏa thuận so với chiến tranh tổng lực là ngang nhau, cảnh báo rằng áp lực kinh tế kéo dài có thể đẩy Tehran đến những hành động quyết liệt hơn nếu tình hình xấu đi.

Chuyên gia Arhama Siddiqa tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Islamabad, cho biết thất bại của vòng đàm phán đầu tiên không phản ánh sự đổ vỡ vào phút chót mà là những khoảng cách cấu trúc sâu sắc hơn.

“Cả hai bên đều chuẩn bị sẵn sàng đàm phán nghiêm túc, nhưng lập trường của họ về cơ bản vẫn còn rất khác biệt”, chuyên gia Siddiqa giải thích. Bà cảnh báo rằng nếu áp lực trên thực địa gia tăng nhanh hơn khả năng phản ứng ngoại giao, nguy cơ đối đầu mới sẽ tăng lên tương ứng.

Tình trạng bế tắc hiện nay diễn ra sau nhiều tuần leo thang "ăn miếng trả miếng", bắt đầu bằng các cuộc không kích chung của Mỹ và Israel vào Iran ngày 28/2, sau đó Tehran đáp trả bằng cách làm gián đoạn hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz, gây ra một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu.

Ngoài những cuộc đàm phán trước mắt, các nhà phân tích cho rằng một vài "ẩn số" bên ngoài có thể định hình quỹ đạo của giai đoạn tiếp theo.

Lập trường của Israel là then chốt. Các nhà phân tích cho rằng Thủ tướng Benjamin Netanyahu dường như khó ủng hộ bất kỳ kết quả nào làm giảm đáng kể sự can thiệp quân sự của Mỹ trong khu vực, có thể làm phức tạp thêm phạm vi hành động của Washington.

Trong khi Israel tìm cách “lôi kéo Mỹ” để duy trì sự hiện diện quân sự, chính quyền Tổng thống Trump ngày càng muốn “rút nguồn lực” để giải quyết các vấn đề trong nước và quốc tế cấp bách hơn.

Chuyên gia Li nhấn mạnh rằng cách thức Mỹ và Israel tương tác - dù thông qua các cuộc đàm phán riêng tư, tuyên bố công khai hay thậm chí là những bất đồng công khai - sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến những bước tiếp theo của các cuộc đàm phán.