Tranh cãi "lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu", tác giả lên tiếng
Ca khúc Người Việt mình thương nhau ra mắt đúng dịp Giỗ Tổ Hùng Vương và 30/4, nhanh chóng thu hút sự chú ý khi đạt gần 2 triệu lượt xem trên YouTube chỉ sau 4 ngày phát hành.
Bên cạnh phần MV được đầu tư công phu, giai điệu bắt tai, ca khúc cũng gây tranh cãi bởi một câu hát trong đoạn điệp khúc: “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu/ Thật tự hào làm người Việt Nam bấy lâu”.
Câu hát trên bị không ít khán giả nhận xét là “gây lú”, có thể dẫn đến cách hiểu sai hoặc đi ngược lại ý nghĩa quen thuộc của thành ngữ dân gian.
MV "Người Việt mình thương nhau" - Cẩm Ly, Hòa Minzy hát (Video: T Production).
Theo quy luật tự nhiên, bông lúa khi chín sẽ trĩu hạt và cúi xuống, từ đó gợi liên tưởng đến những người có tri thức, thành tựu thường điềm đạm, không phô trương. Vì vậy, khi đối chiếu với câu hát “lúa chín mà không cúi đầu”, một bộ phận khán giả cho rằng, đây lại là biểu hiện của lúa lép, kém chất lượng, mang hàm ý tiêu cực.
Theo nhiều ý kiến, trong văn hóa Việt, hình ảnh “lúa chín cúi đầu” từ lâu được dùng để chỉ những người có năng lực, tri thức nhưng vẫn khiêm tốn, biết lắng nghe và học hỏi. Vì vậy, câu hát “lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” khiến không ít khán giả băn khoăn, đặt vấn đề liệu tác giả có đang hiểu sai ý nghĩa quen thuộc của hình ảnh này, hoặc vô tình truyền tải thông điệp rằng người tài không cần giữ sự khiêm nhường.
"Khai thác chất liệu văn hóa, người sáng tác cần thận trọng để tránh làm sai lệch những tri thức dân gian đã ăn sâu trong đời sống", "Đồng ý là chúng ta cần những sản phẩm tiếp cận văn hóa và đa dạng hơn để tiếp cận đại chúng, nhưng không phải những tác phẩm nửa vời, thiếu kiến thức như thế này"... là những bình luận của khán giả.
Trước những tranh luận ngày càng lan rộng, tối 27/4, nhạc sĩ Châu Đăng Khoa - tác giả ca khúc - đã lên tiếng giải thích.
Anh cho biết, bản thân hiểu rõ ý nghĩa gốc của câu “lúa chín cúi đầu” và không có ý phủ nhận giá trị đó. Tuy nhiên, trong ca khúc Người Việt mình thương nhau, anh chủ động mở rộng tầng nghĩa của hình ảnh này.
Theo nam nhạc sĩ, cụm từ “chẳng hề cúi đầu” không mang nghĩa ngạo mạn, mà nhấn mạnh tinh thần không khuất phục. Đặt trong mạch cảm xúc của bài hát - với những câu như “người con của nước Nam”, “thương nhau từ bom đạn” - câu hát hướng đến việc khắc họa khí phách dân tộc.
Tác giả chia sẻ rằng, việc sử dụng cụm từ “nước Nam” thay vì “Việt Nam” cũng là một lựa chọn có chủ ý, nhằm gợi nhắc chiều sâu lịch sử và tinh thần dựng nước, giữ nước của cha ông. Khi đặt cạnh nhau, hình ảnh “người con của nước Nam” và “chẳng hề cúi đầu” không còn là câu chuyện cá nhân, mà là tư thế tinh thần của cả một dân tộc.
“Với tôi, “lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” là hình ảnh rất đẹp của người Việt Nam: Đã đi qua bão giông nhưng không gục ngã, đã chịu nhiều mất mát nhưng không mất lòng tự tôn, đã trưởng thành trong đau thương nhưng vẫn ngẩng cao đầu mà sống", nhạc sĩ lý giải.
Ca sĩ Hòa Minzy và Cẩm Ly trong MV "Người Việt mình thương nhau" (Ảnh: Facebook nhân vật).
Sáng tạo nhưng đừng tuỳ tiện
Lời giải thích từ phía tác giả vẫn chưa thể xoa dịu hoàn toàn tranh cãi. Một bộ phận khán giả cho rằng, dù dụng ý tích cực, cách thể hiện vẫn tạo cảm giác gượng ép khi đi ngược lại ý nghĩa quen thuộc của thành ngữ.
“Nếu đã mượn ý từ thành ngữ để viết lời bài hát thì nên giữ đúng nghĩa bóng của nó, nhất là với những câu nói về sự tử tế. Âm nhạc không chỉ để giải trí mà còn góp phần lan tỏa văn hóa. Nếu hiểu theo nghĩa đen thì lại càng phi lý, bởi lúa càng chín thì bông càng trĩu hạt, ngọn cây phải cong xuống. Lúa đứng thẳng thường là lúa non hoặc lúa lép. Quan trọng là lời nhạc không chỉ cần thuận tai mà còn phải thuận cảm nhận của người nghe”, một khán giả nêu quan điểm.
Trao đổi với phóng viên Dân trí, TS Ngôn ngữ học Đỗ Anh Vũ cho biết, cụm từ “lúa chín cúi đầu” có nguồn gốc từ một ngạn ngữ trong tiếng Nhật.
“Từ lâu câu “lúa chín cúi đầu” đã trở thành “điển tích”, một nếp nghĩ quen thuộc trong tâm thức cộng đồng. Hiểu theo nghĩa đen có nghĩa là “bông lúa càng chín thì càng cúi đầu”, còn nghĩa bóng là “người càng có giá trị, học nhiều thì càng khiêm tốn, khiêm nhường và không phô trương”. Ở đây hình ảnh “lúa chín” và “cúi đầu” mang tính biểu tượng và ẩn dụ rõ nét”, chuyên gia phân tích.
Theo ông Vũ, việc tác giả Người Việt mình thương nhau sử dụng hình ảnh này để nói sang việc người Việt Nam không khuất phục, không chịu cúi đầu trước giặc ngoại xâm hay nghịch cảnh là “rất khiên cưỡng”. Chuyên gia cho rằng, cách giải thích của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa là “thiếu sức thuyết phục”.
“Việc nhạc sĩ tự cấp thêm những ý nghĩa chủ quan và muốn lái người nghe, người đọc đi theo định hướng của mình trong khi họ đã quá quen với nếp nghĩ, cách hiểu từ bao nhiêu lâu nay rồi là một cách đánh tráo khái niệm.
Điều này cho thấy người sử dụng ngôn ngữ chưa thực sự am tường về "cổ mẫu" hay nghĩa gốc của biểu tượng”, TS Đỗ Anh Vũ thẳng thắn.
Từ câu chuyện này, chuyên gia nhấn mạnh ranh giới mong manh giữa sáng tạo và tùy tiện trong việc vận dụng chất liệu văn hóa dân gian, ca dao, thành ngữ trong sáng tác..
Theo ông, mọi sáng tạo đều có thể kế thừa từ những gì đã có, nhưng điều quan trọng là phải tạo được sự đồng thuận về mặt cảm nhận.
“Không phải cứ khác đi là sáng tạo. Vận dụng không có sự tìm hiểu kỹ hay đặt vào hoàn cảnh đúng thì trở thành tuỳ tiện. Khi sản phẩm ra đời mà người nghe thấy gợn, vướng và cảm thấy không hợp lý, không được sự ủng hộ từ phía công chúng thì đó là sự thất bại. Rõ ràng người sáng tác phải xem lại cách thể hiện và sử dụng ngôn ngữ của mình", chuyên gia bày tỏ.
Chuyên gia cũng cho rằng, những phản hồi từ công chúng, dù trái chiều, đều đáng được tôn trọng, bởi đó là sự tiếp nhận trực tiếp từ người nghe. Việc lắng nghe, tiếp thu những góp ý này không chỉ giúp tác phẩm hoàn thiện hơn mà còn có lợi cho chính tác giả về lâu dài, khi một ca khúc đã công bố sẽ tồn tại bền bỉ cùng thời gian.
Ở góc độ nghề nghiệp, Tiến sĩ Đỗ Anh Vũ thừa nhận việc lựa chọn ca từ trong âm nhạc đôi khi chịu ràng buộc bởi giai điệu, cao độ, trường độ, nên có thể dẫn đến sự “gượng ép” nhất định. Tuy nhiên, theo ông điều đó chỉ có thể được cảm thông ở một mức độ nhất định, bởi khán giả luôn kỳ vọng một sản phẩm hoàn chỉnh cả về âm nhạc lẫn ngôn ngữ.
Trước ý kiến cho rằng, có thể thay thế hình ảnh “lúa chín cúi đầu” bằng những biểu tượng khác như tre hay sen để thể hiện tinh thần kiên cường, Tiến sĩ Đỗ Anh Vũ đánh giá đây là hướng gợi ý hợp lý về mặt biểu tượng. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng việc thay thế trong thực tế sáng tác không đơn giản, bởi còn phụ thuộc vào cấu trúc giai điệu.
“Về lý thuyết, hoàn toàn có thể tìm những hình ảnh khác phù hợp hơn. Nhưng để thay thế vào một câu hát cụ thể, đảm bảo khớp cả về cao độ, trường độ, âm điệu là không dễ. Không phải cứ đổi vài từ là xong, mà đó là bài toán tổng thể của âm nhạc và ngôn ngữ”, ông nói.
Từ tranh cãi này, theo Tiến sĩ Đỗ Anh Vũ, điều quan trọng nhất vẫn là thái độ cầu thị của người sáng tác trước phản hồi của công chúng, cũng như sự cẩn trọng khi tiếp cận và làm mới những giá trị văn hóa đã trở nên quen thuộc.
