Sinh cảnh sống của vạc hoa tại Vườn quốc gia Ba Bể - Ảnh: NGUYỄN HOÀI BẢO
Vạc hoa xuất hiện trở lại ở Ba Bể
Nhóm khảo sát gồm các nhà nghiên cứu Nguyễn Hoài Bảo, Uông Sỹ Hưng, Trần Triết, đến từ Công ty TNHH Dịch vụ nghiên cứu và Du lịch Hoang Dã (WILDTOUR), Tổ chức Con người - Tài nguyên và Bảo tồn (PRCF), Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia TP.HCM), cùng sự hỗ trợ của ông Ma Viết Hải - cán bộ Phòng Khoa học và Bảo tồn, Vườn quốc gia Ba Bể.
Đợt khảo sát được triển khai từ ngày 31-3 đến 6-4, tập trung tại các tuyến suối, cửa suối đổ vào hồ, các khoảnh rừng kín và những khu vực từng có thông tin về loài tại Ba Bể và Xuân Lạc.
Mục tiêu không chỉ nhằm xác nhận lại sự hiện diện của vạc hoa mà còn thu thập dữ liệu về nơi làm tổ, sinh cảnh, các mối đe dọa và khả năng huy động cộng đồng địa phương tham gia bảo vệ loài.
Ý nghĩa của phát hiện này càng rõ nét khi đặt trong bối cảnh lịch sử nghiên cứu. Công bố của John D. Pilgrim và cộng sự trên tạp chí Forktail cho thấy tại Ba Bể, loài này từng được ghi nhận vào năm 2008; đến tháng 4-2009, các nhà nghiên cứu tiếp tục phát hiện tổ trong vùng lõi và chụp được một cá thể trưởng thành cùng hai chim non mới rời tổ.
Các tư liệu sau đó cũng cho thấy Ba Bể từng là nơi cư trú đặc biệt quan trọng của vạc hoa. Báo cáo chuyến đi của WILDTOUR năm 2011 ghi nhận một tổ đang hoạt động, quan sát được hai cá thể trưởng thành cạnh tổ và nhiều cá thể rời nơi ngủ vào lúc chạng vạng.
Điều này cho thấy Ba Bể từng là một trong số rất ít địa điểm tại Việt Nam mà loài chim này được ghi nhận lặp lại qua nhiều năm.
Vạc hoa được nhóm khảo sát ghi nhận tại Ba Bể đầu tháng 4-2026 - Ảnh: NGUYỄN HOÀI BẢO
Mở ra cơ hội mới phát triển du lịch cộng đồng
Việc loài chim cực hiếm này được phát hiện trở lại ngay trong những ngày đầu khảo sát là tín hiệu tích cực cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại địa phương. Điều đó cho thấy hệ sinh thái suối rừng đá vôi ở Ba Bể vẫn duy trì được những điều kiện sinh cảnh quan trọng để vạc hoa tồn tại.
Tuy nhiên các sức ép như săn bắt, xáo trộn sinh cảnh ven suối, khai thác thủy sản, ô nhiễm nguồn nước và suy giảm chất lượng rừng vẫn là những nguy cơ hiện hữu, cần được kiểm soát chặt chẽ.
Trao đổi về kết quả bước đầu, ông Phạm Văn Nam - Phó giám đốc Vườn quốc gia Ba Bể - cho biết đơn vị rất vui mừng khi ghi nhận sự xuất hiện trở lại của loài vạc hoa. Theo ông, đây là cơ sở quan trọng để Vườn quốc gia Ba Bể phối hợp với WILDTOUR, PRCF và Trường đại học Khoa học tự nhiên xây dựng kế hoạch quản lý, bảo tồn loài một cách bài bản và lâu dài.
Nhóm khảo sát cũng bày tỏ mong muốn các cơ quan chức năng quan tâm, hỗ trợ nhiều hơn cho công tác bảo tồn, đồng thời tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương nhằm bảo vệ lâu dài sinh cảnh sống của loài vạc hoa.
Thành viên nhóm khảo sát đang nghiên cứu môi trường sống của vạc hoa - Ảnh: NVCC
Loài chim cực hiếm với tập tính bí ẩn
Vạc hoa (White-eared Night Heron, Gorsachius magnificus) là loài chim nước hoạt động gần như hoàn toàn về đêm, có tập tính nhút nhát và hiếm khi xuất hiện ở nơi trống trải. Loài này thường sống đơn lẻ hoặc theo cặp, ẩn mình dọc các con suối nhỏ trong rừng kín, đặc biệt tại những khu vực núi đá vôi có tán che dày.
Chính tập tính kín đáo, ít kêu, ít di chuyển xa cùng sinh cảnh đặc thù khiến vạc hoa trở thành một trong những loài chim khó quan sát bậc nhất tại Việt Nam cũng như trong khu vực. Đến nay, các tư liệu thực địa, hình ảnh và thông tin sinh học về loài vẫn còn rất hạn chế.
Việc tái phát hiện vạc hoa tại Ba Bể vì vậy không chỉ là tin vui về mặt ghi nhận loài, mà còn mang ý nghĩa quan trọng đối với khoa học bảo tồn. Mỗi quan sát mới đều có thể bổ sung dữ liệu về phân bố, mùa sinh sản, sinh cảnh cũng như các mối đe dọa mà loài đang đối mặt.
Theo các danh mục pháp lý hiện hành của Việt Nam, vạc hoa thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, đồng thời nằm trong nhóm IB - nhóm động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo Nghị định 84/2021 của Chính phủ. Sách đỏ Việt Nam 2023 xếp loài này ở mức cực kỳ nguy cấp (CR), trong khi Sách đỏ thế giới xếp hạng nguy cấp (EN).
Với địa vị pháp lý này, mọi hành vi săn bắt, giết, bẫy bắt, nuôi nhốt, vận chuyển, tàng trữ, mua bán hoặc tiêu thụ trái phép cá thể, bộ phận cơ thể hay sản phẩm của loài đều bị nghiêm cấm và có thể bị xử lý theo quy định pháp luật.
Các trường hợp vi phạm nghiêm trọng còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 244 Bộ luật Hình sự. Bên cạnh việc thực thi pháp luật, các chuyên gia cho rằng cần đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc bảo vệ nơi sinh sống, kiếm ăn của loài, qua đó góp phần tạo nền tảng cho công tác bảo tồn lâu dài.
