Chiều 30-4-1975, người dân ở nhà mở radio nghe tin tức qua Đài Phát thanh Sài Gòn đột nhiên có cảm giác khác thường. Ngay sau đó là lời kêu gọi người dân miền Nam ủng hộ Chính phủ cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cùng bài hát Nối vòng tay lớn.
Ca sĩ Trịnh Vĩnh Trinh, em gái nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, nhớ lại ngày hôm đó có mấy người bạn của nhạc sĩ đi một chiếc xe Jeep đón anh tại nhà rồi đưa đi. Cả nhà hết sức lo lắng vì bên ngoài vẫn còn tiếng súng đạn lạc.
Chị kể tiếp: "Sau đó gia đình nghe tiếng anh trên đài phát thanh: Tôi, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, rất vui mừng và cảm động gặp và nói chuyện với tất cả các anh em nghệ sĩ ở miền Nam Việt Nam này.
Hôm nay là cái ngày mơ ước của tất cả chúng ta - đó là ngày mà chúng ta giải phóng hoàn toàn tất cả đất nước Việt Nam này. Cũng như những điều mơ ước của các bạn bấy lâu là độc lập, tự do và thống nhất thì hôm nay, chúng ta đã đạt được những kết quả đó.
Rồi anh hát: Rừng núi dang tay nối lại biển xa/ Ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà...".
Đây cũng là lần đầu bài hát được phát trên sóng của Đài Phát thanh Sài Gòn ngày thống nhất đất nước.
Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn và ông Nguyễn Hữu Thái
Trong ký ức của kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thái, chủ tịch đầu tiên của Tổng hội Sinh viên Sài Gòn - Gia Định (1963 - 1964), 30-4 là ngày không thể nào quên.
Ông Thái kể với Tuổi Trẻ, sau tuyên bố đầu hàng của tổng thống Việt Nam cộng hòa Dương Văn Minh và lời tiếp nhận đầu hàng của Chính ủy Bùi Văn Tùng phát trên Đài Phát thanh Sài Gòn, một chương trình phát thanh trực tiếp được diễn ra do sinh viên các trường đại học, các nhân sĩ, trí thức của Sài Gòn điều hành.
Đảm nhận vai trò giới thiệu, ông Thái đứng ra kêu gọi đại diện đồng bào các giới lên tiếng và trong đám đông ùa đến đài ngày hôm đó có Trịnh Công Sơn.
"Vì không có đàn guitar, Sơn kêu gọi sinh viên, bộ đội (khoảng chục người) có mặt cùng vỗ/gõ tay lên bàn để đệm nhịp cho bài hát Nối vòng tay lớn", ông nhớ lại.
Trong khoảnh khắc chuyển giao lịch sử đó, có một người lặng lẽ bấm nút ghi âm bằng chiếc cassette mà ông vẫn mang bên người trong lúc lánh nạn, đó là tiến sĩ sử học Nguyễn Nhã - trưởng ban nghiên cứu giáo dục Trường trung học kiểu mẫu Thủ Đức thuộc Đại học Sài Gòn. Tuy nhiên phần ghi âm này khuyết mất phần phát biểu của Trịnh Công Sơn.
Sau năm 1975, ông Thái từng đi tìm phiên bản đầy đủ trong nhiều năm song phải tới những năm 2000, nhờ một người quen bên Pháp, ông mới tìm thấy bản ghi lịch sử này một cách trọn vẹn do người Mỹ thâu lại.
Nhưng năm 1975 không phải là mốc ra đời của Nối vòng tay lớn.
Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn
Bản nhạc viết vào những năm cuối thập niên 1960 trong phong trào đấu tranh của tuổi trẻ đô thị miền Nam.
Đó là giai đoạn nghệ sĩ hăm hở xuống đường, hòa vào những đêm không ngủ của sinh viên Huế, hát trên giảng đường Đại học Văn khoa, ở các ký túc xá sinh viên Nam Giao, tham gia nhóm trí thức đấu tranh "Tự quyết" (cùng Ngô Kha, Trần Viết Ngạc, Thái Ngọc San, Lê Khắc Cầm, Chu Sơn).
Nối vòng tay lớn được xuất bản lần đầu năm 1970, trong tập Kinh Việt Nam của Trịnh Công Sơn do Đinh Cường vẽ bìa, Bửu Chỉ minh họa.
Trong lời tựa viết từ năm 1968, nhạc sĩ tâm tình: "Kinh Việt Nam là những tiếng kêu thương thống thiết, khởi từ một thực trạng máu xương. Kinh Việt Nam cũng là lòng mơ ước về một rạng đông cho đêm tối dài lâu này. Những bài ca được viết từ những hân hoan lắng nghe được trong lòng người. Đó là nỗi hân hoan của đám đông chờ mong ngày hồi sinh".
Tại trại Nối vòng tay lớn do Ngô Kha và Trịnh Công Sơn tổ chức ngày 20-4-1970 ở Tân Mỹ, Thuận An (Huế), nhạc sĩ vừa cầm đàn vừa hát bài hát này. Nối vòng tay lớn cũng trở thành "trại ca" với những câu hát bừng bừng khí thế một thời.
Ông Nguyễn Hữu Thái cho rằng Nối vòng tay lớn ra đời từ mấy năm trước, nói lên giấc mơ lớn của dân tộc nhưng phải tới ngày 30-4-1975, giấc mơ đó mới trở thành hiện thực. Hay nói một cách khác, bài hát được lịch sử chọn để vang lên trong một thời điểm đặc biệt nhất.
Không chỉ vậy, dư âm của bài hát vẫn còn sau sự kiện 30-4. Ông Nguyễn Hữu Ngô - bạn học của Trịnh Công Sơn, cựu biên tập viên Đài Phát thanh Giải phóng, cơ quan của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam - kể năm 1976, Trịnh Công Sơn về Huế và tổ chức một cuộc gặp gỡ anh em Hội Trí thức yêu nước (khoảng 20 - 30 người, trong đó có ông Ngô) tại bờ biển Thuận An.
Lúc đó trời chập tối, thấy sao nhưng chưa tối hẳn. Nhạc sĩ cầm guitar, đứng trong vòng tròn và hát Nối vòng tay lớn. "Sơn trực tiếp hướng dẫn anh em hát từng câu, nói bài hát rất dễ hát, tôi hát, các bạn hát theo. Hát hò, trò chuyện rồi còn ăn đậu phộng rất vui", ông nói.
Từ bữa tối chập choạng đó tới nay hơn nửa thế kỷ, ở tuổi 87, ông Ngô hồi tưởng lại thời thanh niên sôi nổi mà cảm xúc vẫn còn y nguyên. Theo ông, bài hát của nhạc sĩ họ Trịnh biểu đạt một cách cao nhất tâm cảm của tuổi trẻ giai đoạn đó.
Theo kiến trúc sư Nguyễn Hữu Thái, "Nối vòng tay lớn cùng Huế Sài Gòn Hà Nội, Ta phải thấy mặt trời, Việt Nam hãy vùng lên, Đồng dao hòa bình… trong những năm 1968 - 1969 đã cổ vũ cho tinh thần hòa hợp, hòa giải dân tộc, nói lên khát vọng hòa bình, thống nhất đất nước".
Tiếng hát và lời phát biểu của Trịnh Công Sơn cũng như các trí thức trên đài lúc đó có tác dụng trấn an tâm lý người dân miền Nam, khiến không ít người yên lòng, định ra đi nhưng đã quyết định quay trở lại hoặc ở lại.
Còn ông Lê Văn Nuôi - nguyên Bí thư Thành Đoàn TP.HCM, nguyên Tổng biên tập báo Tuổi Trẻ và nguyên Chủ tịch Tổng đoàn học sinh Sài Gòn thời chống Mỹ - nhìn nhận: "Chủ đề Nối vòng tay lớn có tầm nhìn xa trông rộng, đã táo bạo nêu cao khát vọng hòa bình, thống nhất hai miền Nam - Bắc; đồng thời mang tính dự báo về việc giang sơn Việt Nam sẽ quy về một mối không xa". Ông nói "bài hát góp một phần vào nỗ lực ổn định nhân tâm, đoàn kết dân tộc trong bối cảnh thời cuộc thay đổi dữ dội".
Ca khúc này mỗi khi hát lên nghe như một thông điệp về tình người - đồng loại và sự đoàn kết dân tộc; về niềm tin vào tương lai xán lạn với biển xanh, sông gấm của Tổ quốc Việt Nam thống nhất, giàu mạnh.
Trong đoàn quân tiến về Sài Gòn mở toang cánh cổng chấm dứt cuộc chiến tranh kéo dài vào năm 1975 đó có anh bộ đội giải phóng - nhà văn Nguyễn Văn Thọ. Ngay từ năm 1972 trong rừng Trường Sơn, Nguyễn Văn Thọ - vốn quen với những bài ca hùng tráng ở miền Bắc, đã bị cuốn hút bởi âm nhạc Trịnh Công Sơn.
Đó là một thứ "nhạc xanh" không giống bất cứ nhạc nào mà ông từng nghe, kể cả trong những đĩa hát quay tay cổ mở suốt ngày rên rỉ ở chợ trời những ngày sau hòa bình. Trong cuộc chiến tranh như một cơn lốc lớn, thứ nhạc đó "tách biệt khỏi hận thù, trận mạc, tha thiết tình yêu đồng loại, giống nòi, yêu bè bạn, hòa bình, đạo lý…".
Ông Thọ chia sẻ với Tuổi Trẻ, trong chiến dịch năm đó không ít người ngã xuống quanh ông và đồng đội chéo qua Đông Dù (nay thuộc Củ Chi) theo hướng Bệnh viện Vì Dân rồi tiến thẳng vào trung tâm Sài Gòn.
Trong lúc bật đài theo dõi tình hình chiến sĩ, ông "va" phải giọng hát Trịnh Công Sơn trên Đài Phát thanh Sài Gòn: "Mặt đất bao la anh em ta về gặp nhau/ Mừng như bão cát quay cuồng trời rộng/ Bàn tay ta nắm nối tròn một vòng Việt Nam".
Sao mà hay và đúng thế! Sau những năm tháng bị chia cắt, những đoàn người Việt Nam vỡ òa trong ngày đoàn tụ. "Lời ca khi ấy làm chùng xuống không khí hằn học và thù hận", ông nói.
Từ bấy tới nay đã hơn 50 năm, dù thế giới trải qua nhiều cuộc chiến tranh, tinh thần bài hát vẫn còn vẹn nguyên giá trị. Nó có khả năng xoa dịu những nỗi đau trong quá khứ và là kim chỉ nam hướng tới tương lai.
Đặc biệt trong bối cảnh địa chính trị thế giới phức tạp như hiện nay, ông Thọ cho rằng Nối vòng tay lớn nhắc nhở con người về lòng trắc ẩn và sự cần thiết của việc yêu thương nhau. Tác phẩm đại diện cho lương tâm của thời đại và những giá trị nhân văn thuộc về bản chất con người.
Trong cuốn Trịnh Công Sơn - Một nhạc sĩ thiên tài, học giả Bửu Ý nhận định: Trịnh Công Sơn là con người của "ba miền", của toàn thể đất nước.
Bửu Ý nói theo một cách toàn vẹn và tràn đầy ý thức, khi một cá nhân của toàn cõi đất nước, người ấy có đầu óc rộng mở, sẵn sàng đón nhận và suy nghĩ ở tầm mức cao, sẵn sàng tan hòa cái ta vào cái toàn thể.
"Ai cũng có một quê hương, khởi đầu là một quê hương nhỏ nhưng không phải ai cũng vui lòng quên quê hương nhỏ của mình cho quê hương lớn. Trịnh Công Sơn đã vượt qua được rất nhiều giới hạn", ông nói.
Và Nối vòng tay lớn, bài hát được lịch sử chọn, trở thành bài ca thống nhất, hòa hợp dân tộc, cũng là tâm cảm lớn nhất của người Việt Nam trong thế kỷ 20 và nó vẫn đang tiếp tục "đi trọn" số mệnh thời đại của nó trong ngày hôm nay.
------------------------------------------------------------------------------------
