Từ vụ Trung Quân Idol, Bray, Jun Phạm: Khán giả không chỉ bỏ tiền mua vé, họ giám sát cả hành vi

Mới nhất, MV Truth or dare? của Jun Phạm bị Sở Văn hóa - Thể thao TP.HCM nhắc nhở, đồng thời phải gỡ khỏi các nền tảng vì có một số yếu tố chưa phù hợp với văn hóa Việt Nam.

Rapper Bray live stream rap "muốn ngủ với tất cả em xinh" gây bão mạng và đang bị các cơ quan xem xét xử lý. Những rapper có mặt trong cuộc live "chơi" cũng ảnh hưởng liên đới. Mason Nguyễn phải tạm dừng nhiều hoạt động. Còn Trung Quân cũng có một pha "tự hủy đi vào lòng đất" khi dính phốt hành hung người khác trong cơn say.

Công chúng Việt đang dần trưởng thành

Trao đổi với Tuổi Trẻ, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội - cho đây là thay đổi đáng chú ý trong đời sống văn hóa hiện nay. Trước đây một nghệ sĩ có phát ngôn/hành xử/tác phẩm gây tranh cãi, phản ứng thường chủ yếu đến từ cơ quan quản lý, báo chí hoặc một nhóm công chúng nhất định.

"Nhưng hiện công chúng đã trở thành một chủ thể giám sát văn hóa rất rõ ràng. Họ không chỉ bỏ tiền mua vé, thưởng thức mà còn bày tỏ thái độ, đặt câu hỏi về trách nhiệm xã hội của người nổi tiếng, đòi hỏi sự chuẩn mực cao hơn từ những người có ảnh hưởng", ông Sơn nói.

Theo ông Sơn, những chuyển dịch đó cho thấy công chúng Việt Nam đang trưởng thành hơn trong tiêu dùng văn hóa, không còn dễ dãi với quan niệm "nghệ sĩ thì có thể khác biệt" hay "giải trí thì chỉ để vui". Đây là tín hiệu tích cực, miễn là sự giám sát ấy được thực hiện tỉnh táo, công bằng, không biến thành xúc phạm, quy chụp hay triệt hạ cá nhân.

Bộ lọc cho phát triển công nghiệp văn hóa

Ông Bùi Hoài Sơn bàn luận khi khán giả lựa chọn ủng hộ một sản phẩm tử tế, quay lưng với nội dung phản cảm, lệch chuẩn đạo đức, họ đang gửi đi một thông điệp rất rõ: sự nổi tiếng không thể đứng trên văn hóa; tài năng không thể là lý do để miễn trừ trách nhiệm; lời xin lỗi không thể là "tấm vé thông hành" cho mọi sai phạm lặp đi lặp lại. Báo chí gần đây cũng đặt vấn đề rằng công chúng ngày càng bớt dễ dãi với "kịch bản quen thuộc" là sai, bị phản ứng, rồi xin lỗi.

Ông Sơn nhìn nhận bộ lọc của công chúng buộc nghệ sĩ và ê kíp chuyên nghiệp hơn từ khâu sáng tạo, kiểm duyệt nội bộ, truyền thông đến ứng xử sau khủng hoảng. Đồng thời giúp cơ quan quản lý nhận diện nhanh hơn những hiện tượng có nguy cơ tác động tiêu cực tới xã hội.

Nó cũng góp phần hình thành một thị trường văn hóa có đạo đức, nơi cái hay, cái đẹp, cái nhân văn được khuyến khích, còn sự dễ dãi, phản cảm, câu view bằng sốc nổi thì dần bị đào thải. Tuy nhiên, ông Sơn cũng lưu ý "bộ lọc công chúng cũng cần văn minh".

Phê phán cái sai là cần thiết nhưng không nên biến thành bạo lực mạng. Thanh lọc văn hóa không có nghĩa là triệt tiêu sáng tạo.

Để "tẩy chay" không phải là cơn giận nhất thời

So với một số nước trong khu vực như Hàn Quốc, Trung Quốc, Thái Lan hay Indonesia, "văn hóa tẩy chay" ở Việt Nam đang hình thành rõ hơn nhưng chưa đến mức trở thành một cơ chế xã hội quá khắc nghiệt và có tính hệ thống như ở một số thị trường giải trí phát triển cao.

Ở Hàn Quốc hay Trung Quốc, phản ứng của công chúng có thể dẫn tới việc nghệ sĩ mất hợp đồng quảng cáo, bị gỡ khỏi chương trình, bị nhãn hàng chấm dứt hợp tác, thậm chí "phong sát" trong toàn ngành. Tuy nhiên theo ông Bùi Hoài Sơn, ở Việt Nam phản ứng của công chúng đã mạnh hơn trước rất nhiều nhưng vẫn có đặc điểm riêng.

Công chúng Việt Nam thường phê phán gay gắt ở thời điểm vụ việc bùng phát nhưng cũng còn khá bao dung nếu nghệ sĩ thật sự nhận lỗi, sửa sai, có hành động khắc phục và không tái phạm. Điều này phản ánh truyền thống văn hóa trọng tình, trọng sự phục thiện của người Việt Nam.

"Chúng ta không nên khuyến khích một thứ "văn hóa tẩy chay" cực đoan, trong đó chỉ cần một sai sót là con người bị đóng khung vĩnh viễn. Nhưng chúng ta cũng không thể dễ dãi đến mức mọi sai phạm đều được xóa bằng một lời xin lỗi ngắn trên mạng xã hội".

Ông Sơn cho rằng điều Việt Nam cần không phải là tẩy chay theo cảm xúc đám đông, mà là một văn hóa phản biện công chúng có trách nhiệm.

Tức công chúng có quyền yêu cầu nghệ sĩ chuẩn mực hơn; truyền thông có quyền đặt vấn đề; nhãn hàng có quyền lựa chọn hình ảnh phù hợp; cơ quan quản lý có trách nhiệm xử lý theo quy định. Và tất cả cần dựa trên sự thật, mức độ vi phạm, tác động xã hội và khả năng sửa sai.

Một nền công nghiệp văn hóa trưởng thành phải có cả tự do sáng tạo, chuẩn mực nghề nghiệp, trách nhiệm của nghệ sĩ, bản lĩnh của công chúng và sự điều tiết hợp lý của Nhà nước. Khi những yếu tố đó gặp nhau, "tẩy chay" sẽ không còn là cơn giận nhất thời mà trở thành một cơ chế văn hóa giúp thị trường giải trí phát triển lành mạnh, nhân văn và bền vững hơn.