Làm chính trị, trước hết phải là một trí thức
Ở anh Hoàng, điều đáng nói không phải là ông "làm chính trị nhưng lại là trí thức". Mà ông làm chính trị như một trí thức, và theo nghĩa đúng, một nhà chính trị phải là một trí thức.
Làm công tác tuyên giáo nhiều năm, nhưng anh không bị cuốn vào những lý luận, mà giữ được độ mở cần thiết cho suy nghĩ và đối thoại. Điều đó thể hiện rõ nhất trong cách anh đối diện với những ý kiến khác mình. Anh không né tránh phản biện, không sợ những điều "khó nghe", mà tìm cái cần nghe, cái đúng.
Có khi, chỉ từ một bài viết phê phán những lập luận áp đặt, anh chủ động nhắn tin bày tỏ sự đồng tình. Một chi tiết nhỏ nhưng nói lên nhiều điều. Anh không đứng về phía an toàn, mà đứng về phía anh cho là đúng.
Trong các cuộc trao đổi, anh không tìm cách "thắng" người đối diện, mà tìm cách đi gần hơn với bản chất sự việc. Ở anh, lý luận không khô cứng, mà là cách để hiểu đời sống, và nếu cần, để thay đổi nó.
Giáo dục - câu chuyện anh theo đuổi đến cùng
Nếu có một lĩnh vực gắn với anh Hoàng một cách bền bỉ, thì đó là giáo dục. Không phải vì chức vụ, mà vì một niềm tin, nhận thức. Sau khi nghỉ hưu, anh nhận làm Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam tiếp nối sau GS Trần Hồng Quân. Đó không phải là một vị trí danh dự, mà là một lựa chọn trong bối cảnh giáo dục đại học Việt Nam đứng trước yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ từ quản trị, chất lượng đến hội nhập.
Nhận vị trí đó đồng nghĩa với việc bước vào một không gian nhiều tranh luận, nhiều va chạm, và không dễ có kết quả nhanh. Nhưng anh vẫn nhận và tiếp tục theo đuổi điều anh đã nói từ trước đó rất lâu: tự chủ đại học. Mới tháng trước đây thôi, trong lần trao đổi qua điện thoại, anh vẫn trở lại câu chuyện ấy với một quan điểm rõ ràng, nhất quán.
Và anh hiểu rất rõ, không có tự chủ thì không có sáng tạo, không có sáng tạo thì đại học không thể phát triển. Nhưng anh cũng hiểu: tự chủ không phải là khẩu hiệu. Nó đòi hỏi thay đổi từ tư duy đến cơ chế, từ quản trị đến trách nhiệm giải trình. Và vì vậy, nó không dễ. Anh chấp nhận điều đó. Và kiên trì. Không ồn ào, không cực đoan, nhưng không buông.
Anh vẫn đau đáu với nghị quyết 29 - Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo - mà anh đã tâm huyết tham gia xây dựng những ngày nào. Nếu GS Trần Hồng Quân được xem như người mở đường cho giáo dục đại học hiện đại, thì có thể nói, TS Vũ Ngọc Hoàng là một trong những người góp phần xây nền móng cho tự chủ đại học.
Giản dị, nhưng không đơn giản
Nếu chỉ nhìn vào công việc thì chưa đủ để hiểu anh Hoàng. Điều khiến nhiều người nhớ lâu hơn là cách anh sống. Anh giản dị nhưng không đơn giản. Anh nói ít, nói chậm, nhưng mỗi câu đều có trọng lượng, trong những cuộc trao đổi, anh lắng nghe thực sự, và khi phản biện, anh dùng lý lẽ chứ không dựa vào vị thế. Điều này không phải ai ở vị trí của anh cũng làm được.
Một người bạn từng viết điều quý ở anh là sự kết hợp giữa trí tuệ, khí tiết và bản lĩnh. Tôi nghĩ cái "hiếm" đó nằm ở chỗ anh giữ được cái cốt của mình - đó là cái thẳng, cái thật và sự không dễ dãi với những điều hời hợt. Là người xứ Quảng, anh giữ được cái "cốt" đó một cách bền bỉ ngay cả khi đi qua những vị trí cao, những môi trường phức tạp. Không phô ra, nhưng luôn hiện diện.
"Để lại một khoảng trống"
Sự ra đi của anh Vũ Ngọc Hoàng để lại một khoảng trống. Không chỉ là sự thiếu vắng của một con người, mà là sự thiếu vắng của một kiểu người, người trí thức trong đời sống chính trị. Một người không đứng ngoài cuộc, nhưng cũng không hòa tan mình vào những điều dễ dãi. Một người hiểu mình, hiểu thời cuộc và chọn cách sống có trách nhiệm với cả hai. Kính tiễn anh. Một trí tuệ. Một nhân cách. Và một chuẩn mực, lặng lẽ nhưng không dễ thay thế. Một người trí thức.
