Hà Giang những năm đầu thập kỷ 2010 là vùng đất gần như vắng bóng khách du lịch, cả người Việt lẫn người nước ngoài. Hạ tầng giao thông kém, dịch vụ nghèo nàn và rào cản ngôn ngữ khiến địa phương này dường như tách biệt giữa núi rừng hoang vu. Tuy nhiên, trong ký ức những vị khách quốc tế đầu tiên, đây là trải nghiệm vô giá.
Ông Alex Sheal, người Anh, nhà sáng lập Vietnam In Focus, nhớ lại chuyến đi từ Hà Nội tới Hà Giang dịp Tết năm 2009. Chiếc xe khách khi đó đông nghịt người do tần suất chuyến chạy tuyến này rất ít. Dọc đường, tài xế liên tục dừng bắt khách khiến không gian bên trong chật ních khi đến địa phận tỉnh Tuyên Quang. Xe máy được chằng trên nóc ôtô, còn hành khách mang theo cả gia cầm vào trong xe.
Giai đoạn 2009-2010, phương tiện lên Hà Giang chủ yếu di chuyển qua quốc lộ 2 cũ do chưa có đường cao tốc Hà Nội - Lào Cai. Thời gian đi lại thời điểm đó thường gấp đôi hiện nay.
Tết ở Hà Giang năm 2013. Ảnh: Alex Sheal
Trong chuyến xe kéo dài 10 giờ tới Hà Giang, ông Alex phải trèo qua cửa sổ để ra ngoài vệ sinh do lối đi kẹt cứng hành khách. Khi đó, vùng đất này vẫn còn là ẩn số với du khách và việc đặt trước dịch vụ gần như không thể do hạn chế về liên lạc. Bối cảnh này trái ngược hoàn toàn với hiện trạng "cháy" phòng nghỉ tại các điểm nóng như Đồng Văn, Lô Lô Chải từ trước kỳ nghỉ lễ cả tháng.
Tại Hà Giang, ông Alex dự định thuê xe máy tự tìm chỗ ngủ và may mắn nhận được sự hỗ trợ từ anh Johnny Nam, một người địa phương. Mối lương duyên này giúp ông duy trì liên lạc và tiếp tục thuê xe của anh Nam trong những lần trở lại sau này. Sang ngày thứ hai, ông cùng nhóm bạn khởi hành đi Đồng Văn bằng xe Minsk cũ và Honda Wave. Theo ông Alex, thời điểm đó việc kiểm tra bằng lái hay giấy phép vào khu vực biên giới đối với người nước ngoài chưa khắt khe như hiện nay.
"Hà Giang khi ấy rất khác, đường xá tệ kinh khủng", ông nói, cho biết đã gặp sạt lở khi đi qua Yên Minh và phải đẩy bộ qua những đoạn đường đầy đất đá. Dù vậy, khung cảnh thiên nhiên vẫn mang lại cảm giác choáng ngợp. Du khách có thể tự do ghi hình tại mọi điểm mà không lo vướng người, dù phải cẩn trọng do thiếu hệ thống rào chắn tại các vực sâu.
Tối 30 Tết, ông Alex đến Đồng Văn và được anh Johnny Nam sắp xếp lưu trú tại nhà một người bạn để đón giao thừa. Nhóm du khách còn trải nghiệm phong tục xông đất nhà hàng xóm cùng người dân bản địa. Sáng mùng Một, sau khi chứng kiến đồng bào dân tộc thiểu số trong trang phục rực rỡ đổ về thị trấn, nhóm tiếp tục hành trình vượt mã Pì Lèng đi Mèo Vạc.
Tại trung tâm thị trấn Mèo Vạc, trẻ em vẫn duy trì các trò chơi truyền thống như đánh quay ngay trên đường phố. Do không có khách du lịch, sự xuất hiện của nhóm người nước ngoài thu hút sự hiếu kỳ của dân bản địa. Ông Alex kể lại, người dân rất thân thiện, thường chủ động hỏi thăm bằng tiếng Việt. Khi đó, do vốn ngoại ngữ còn hạn chế, ông xem những cuộc trò chuyện này là cơ hội để luyện tập.
Hà Giang những ngày Tết năm 2009 không có cảnh dòng xe từ các tỉnh thành đổ về. Trên những con đường mòn dưới cơn mưa lạnh, người dân tộc vẫn mải miết vác gùi hàng nặng trĩu. Sau chuyến đi này, ông Alex quay lại đây nhiều lần trước khi cùng bạn thành lập công ty lữ hành vào năm 2012.
Năm 2013, công ty của ông bắt đầu dẫn các nhóm khách nước ngoài, khoảng 3-4 người, tham gia tour nhiếp ảnh bằng xe máy. Một trong những trải nghiệm ấn tượng nhất là lưu trú tại nhà người Dao ở Nậm Đăm, tham gia bữa tiệc rượu ngô và thi hát. Thời điểm loa kéo hay karaoke chưa phổ biến, mọi người chủ yếu hát không nhạc hoặc thổi sáo.
Bà Louise Murdoch, người Scotland, là một trong những khách quốc tế đầu tiên tham gia tour của ông Alex. Từng đi nhiều nơi như Yên Bái, Hạ Long, Sa Pa, bà chọn đến Hà Giang vào Tết năm 2014. Khi đó, không khí vùng cao vẫn giữ vẻ tĩnh lặng, đường sá gập ghềnh, vắng bóng khách du lịch, gần như không thay đổi so với trải nghiệm của ông Alex năm 2009. Do bất đồng ngôn ngữ, bà chủ yếu quan sát nhịp sống và nghe tiếng nói của đồng bào dân tộc. Hình ảnh ấn tượng nhất với bà là cảnh người dân diện áo mới vui xuân dọc các triền lộ.
"Tôi cảm thấy may mắn vì đã đến khi Hà Giang vẫn còn là một điểm đến lạ lẫm", bà Louise nói.
Sau gần 15 năm, ông Alex Sheal nhận định sự thay đổi lớn nhất của Hà Giang nằm ở hạ tầng và cách thức làm du lịch. Trước năm 2018, khi sông Nho Quế chưa có đập thủy điện, dòng chảy và cảnh sắc nhìn từ đèo Mã Pì Lèng hoang sơ hơn. Những điểm dừng chân, rào chắn bảo vệ hay trạm ngắm cảnh chụp ảnh hoàn toàn không tồn tại ở thời điểm năm 2009.
Về lộ trình, du khách trước đây thường đi theo cung Hà Giang - Yên Minh - Đồng Văn - Mèo Vạc - Yên Minh - Hà Giang. Những cung đường như Du Già đến năm 2015 vẫn rất khó tiếp cận, kể cả với xe địa hình. Đặc biệt, tên gọi "Ha Giang Loop" (Vòng lặp Hà Giang) cũng chưa xuất hiện. Ông Alex mới nghe thuật ngữ này từ năm 2022, thời điểm bắt đầu làn sóng du lịch ồ ạt tới cao nguyên đá.
Nhóm khách nước ngoài đón Tết cùng gia đình người Dao. Ảnh: Louise Murdoch
Lần gần nhất trở lại Hà Giang vào đầu năm 2025, ông Alex nhận thấy sinh kế tại các bản làng như Nậm Đăm thay đổi rõ rệt. Nhiều homestay truyền thống được mở rộng thành khu nghỉ dưỡng (ecolodge) với phòng riêng biệt. Tuy nhiên, sự phát triển này đi kèm tiếng ồn karaoke và các đoàn xe máy đông đúc.
Lượng khách quốc tế đến Hà Giang tăng mạnh, từ khoảng 48.000 lượt năm 2010 lên gần 600.000 lượt năm 2025. Sự bùng nổ của từ khóa "Ha Giang loop" và dịch vụ "easy rider" trên mạng xã hội khiến vẻ yên bình dần biến mất vào mùa cao điểm. Nhiều chuyên gia lo ngại làn sóng du lịch đại trà sẽ tác động tiêu cực đến tài nguyên thiên nhiên và văn hóa vùng cao nguyên đá.
"Tôi mừng vì đời sống người dân cải thiện, nhưng cũng phải thừa nhận nơi này đã mất đi nhiều nét quyến rũ xưa. Đó là thực tế của du lịch đại trà", ông Alex nói.
Tú Nguyễn
