Khi Italy vắng mặt ở World Cup không còn là ngoại lệ

Các tuyển thủ Italy đã gào thét vang dội khi hát quốc ca với tinh thần rực lửa đúng chất người thầy Gennaro Gattuso hay những thế hệ năm xưa. Họ cũng chơi đúng bản sắc lừng danh của "đoàn quân thiên thanh", với sự lầm lì, gai góc và kiên cường, thậm chí phải "nhân đôi" bản sắc ấy để sinh tồn từ phút 41 sau khi Alessandro Bastoni lĩnh thẻ đỏ trực tiếp.

Gianluigi Donnarumma cứu vãn trận đấu ít nhất ba lần. Trong khi Moise Kean với chuỗi bàn thắng thứ 6 liên tiếp cho tuyển Italy gợi nhớ đến Gigi Riva vĩ đại, với cũng con số 11 trên lưng. Italy cũng một lần nữa phô diễn "nghệ thuật hắc ám" để kéo trận đấu tại Zenica "lết" đến loạt luân lưu, bấu víu vào nó – thứ từng đưa họ lên đỉnh thế giới 20 năm trước và đỉnh châu Âu năm 2021. Nhưng lần này, phép màu không lặp lại, công thức cũ kỹ không còn hiệu nghiệm.

Donnarumma vươn người hết cỡ, ngón tay anh đã chạm được vào bóng. Nhưng trái bóng vẫn đi vào lưới. Bức tường thành cuối cùng mang theo hy vọng của cả Italy bỗng chốc rơi xuống địa ngục. Anh quỳ rạp xuống sân, ôm đầu bất lực giữa làn khói pháo sáng mịt mù phía sau lưng. Cú sút quyết định của Esmir Bajraktarevic đã đưa Bosnia & Herzegovina vượt qua trận chung kết play-off để lần thứ hai trong lịch sử góp mặt tại VCK World Cup sau 12 năm.

Và đó cũng là 12 năm kể từ lần gần nhất Italy dự ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh. Tính từ 1962, Italy chưa bao giờ vắng mặt tại World Cup, cho đến khi cơn ác mộng bắt đầu, từ các thất bại khi đá play-off với Thụy Điển (2018), Bắc Macedonia (2022) rồi giờ là Bosnia. Thêm 4 năm nữa, phải đến 2030, người Italy mới lại có thể nói về World Cup. Còn bây giờ, họ lại phải mệt mỏi và đau đầu nghĩ về một cuộc đại tu cả nền bóng đá - điều đã được nhắc mãi suốt nhiều năm qua.

Tổng biên tập báo Italy Corriere dello Sport là Ivan Zazzaroni kể lại rằng một người bạn thân đã nhắn cho ông đêm qua: "Sáng mai, tôi sẽ phải giải thích với đứa con trai 10 tuổi của mình rằng chúng ta đã bị loại". Cậu bé này hiện 10 tuổi, nghĩa là đến khi lên 14, cậu vẫn có cơ hội bổ sung vào kỷ niệm tuổi thơ của mình về một lần được xem tuyển Italy ở World Cup. Nhưng với thế hệ người Italy chào đời kể từ World Cup 2014, họ trưởng thành mà chưa từng được thấy màu áo thiên thanh ở World Cup.

Hôm 26/3, ngày trước trận play-off giữa Italy và Bắc Ireland, chính Corriere dello Sport còn đầy mỉa mai và châm biếm dùng trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo nên hình ảnh trên trang bìa của họ. Đó là hình ảnh các CĐV trẻ trung đang cổ vũ cuồng nhiệt cho tuyển Italy. Tờ báo này chủ đích làm vậy, thậm chí còn công khai thừa nhận: "Hình ảnh trên trang nhất được tạo bởi AI, đơn giản là vì chúng tôi chẳng thể tìm đâu ra một người trẻ nào hào hứng đến mức này khi cổ vũ ĐTQG".

Và còn có một sự thật "dễ gần" hơn. Donnarumma ra mắt nhà nghề năm 2015 khi mới 16 tuổi. Nhưng đến nay, anh vẫn chưa một lần bắt trận nào ở World Cup. Đến World Cup 2030, nếu Italy giành vé, anh khi ấy đã 31 tuổi. Ký ức về người gác đền tuyển Italy ở World Cup vẫn chỉ là câu chuyện của những "người già", với hình ảnh Gianluigi Buffon.

Ngoại lệ của Italy

Triết gia La Mã cổ đại Cicero từng có một câu nói kinh điển "Ngoại lệ khẳng định nguyên tắc", ám chỉ rằng sự tồn tại của một ngoại lệ giúp làm rõ và nhấn mạnh sự tồn tại của một nguyên tắc chung.

Nhưng thất bại ở play-off 2026 cho thấy sự xuống cấp khó phủ nhận của bóng đá Italy. Dòng thời gian chỉ ra một điều cay đắng mà họ phải lấy làm gốc cho mọi phân tích về sau: ngoại lệ không phải là việc đội nhà vắng bóng ở World Cup ba lần liên tiếp, mà là chức vô địch Euro tại Wembley cách đây 5 năm. Nói theo cách mỉa mai của chính cộng đồng "tifosi" trên mạng xã hội thì là: ba lần liên tiếp ngồi nhà xem World Cup không phải tai nạn, "tai nạn" là Euro 2021. Trạng thái bình thường, trớ trêu thay, lại chính là những đêm thất bại như tại Zenica.

Gattuso đã thất bại trong trận đấu quan trọng nhất. Nhưng sẽ không công bằng nếu chỉ đổ lỗi cho "Rino". Trước ông, cả Gian Piero Ventura, Roberto Mancini và Luciano Spalletti đều không thành công, nghĩa là vấn đề không chỉ nằm ở băng ghế huấn luyện.

Vì thế, dư luận Italy liền quay sang Gabriele Gravina, chủ tịch LĐBĐ nước này (FIGC), người từng tự ví bản thân là "một cây sậy khó lòng bị bẻ gãy". Ngay sau đêm Zenica, vị chủ tịch bóng đá Italy từ 2018, tức đương nhiệm trong hai thảm họa World Cup gần nhất, đã không tuyên bố từ chức như cách truyền thông nước này lẫn hàng triệu CĐV Italy mong đợi. Ông đặt quyết định đi hay ở vào tay Hội đồng Liên đoàn.

"Tôi xin nhận trách nhiệm, nhưng có một cơ quan có thẩm quyền để đưa ra các đánh giá, đó là Hội đồng Liên đoàn mà tôi đã yêu cầu triệu tập vào tuần tới", ông Gravina nói ngay trong ngày 1/4. "Tại đó, chúng tôi sẽ phân tích sâu sắc toàn bộ hệ thống bóng đá Italy, bởi rõ ràng chúng ta đang rơi vào một cuộc khủng hoảng trầm trọng. Người ta cứ lầm tưởng rằng Liên đoàn có thể quyết định hay chọn lựa cách xây dựng một đội bóng, nhưng thực tế có rất nhiều vấn đề rộng lớn cần suy ngẫm, và chúng tôi sẽ dành thời gian cho việc đó vào tuần sau".

Bóng đá Italy từng chứng kiến những nhà điều hành từ chức chỉ vài phút sau khi Italy bị loại, không phải ở vòng loại, mà là ngay từ vòng bảng World Cup. Nhưng ít nhất, họ còn đưa được đội tuyển đến đó. Nếu Gravina vẫn ngồi lại trên đỉnh cao quyền lực, ông thực sự là một kỷ lục gia về sự kiên thủ trước thất bại.

Bấy giờ, ông có thể sẽ thiết lập một kỷ lục kép: kỷ lục về số lần lỡ hẹn với World Cup và kỷ lục về sự "lì lợm" bám ghế. Từ năm 1934 trở đi, Italy luôn góp mặt tại World Cup dù giải đấu chỉ có 16, 24 hay 32 đội (ngoại trừ lần bị loại năm 1958). Giờ đây, họ lại bị loại ngay cả khi số đội đã tăng lên 48. Đó gần như là một "chiến tích" ngược đời.

Theo báo Italy Gazzetta dello Sport, Gravina muốn ở lại để bảo vệ những gì đã xây dựng và tránh những thứ ông từng gọi là "tổn thất lớn hơn", một thuật ngữ gợi nhớ ngay đến kỳ Euro 2032 mà Italy đăng cai. Chủ tịch UEFA Aleksander Ceferin - người vừa dùng bữa trưa cùng Gravina tại Sarajevo, Bosnia - cũng đang đứng về phía ông.

Sự ủng hộ của Chủ tịch UEFA trong bối cảnh này được xem là một điểm tựa không nhỏ. Dù lập trường của Thủ tướng Italy Giorgia Meloni có thể mang sức nặng đáng kể, đến nay bà vẫn chưa can thiệp sâu vào thể thao, nhất là khi đang phải đối mặt với nhiều vấn đề quốc gia cấp bách khác. Với Bộ trưởng Bộ Thể thao và Thanh niên Italy Andrea Abodi, việc phân tích sâu rộng để cải tổ toàn hệ thống lại trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Chưa đầy ba năm trước, giải VĐQG Italy còn chạy một chiến dịch quảng bá tuyên bố hùng hồn rằng "Calcio đã trở lại", sau khi có tới 6 đại diện Serie A vào tứ kết các Cup châu Âu, trong đó có ba đội ở Champions League. Nhưng có vẻ, đó cũng chỉ là một "ngoại lệ" trong dòng thời gian gần đây.

Những phân tích sâu rộng về vấn đề của bóng đá Italy dễ dàng được bắt gặp trong vài năm nay. Từ những liệt kê và diễn giải về tình hình tài chính nhức nhối, về phương pháp luận lỗi thời của hệ thống đào tạo trẻ, về tình trạng các SVĐ cũ kỹ, về thực trạng tỷ lệ áp đảo của các ngoại binh ở giải VĐQG, cho đến việc những CLB lớn đang trong giai đoạn chuyển giao.

Không ít những canh cánh của người trong cuộc nêu bật các vấn nạn của bóng đá đất nước hình chiếc ủng. Năm 2022, Fabio Capello từng báo động "bóng đá Italy không đủ tài năng trẻ, vấn đề vẫn là nền tảng đã sai từ ý tưởng". Đến năm 2024, nhà cầm quân lão luyện này một lần nữa nói thẳng thừng trên báo Gazzetta dello Sport rằng "bóng đá Italy đang 'cập nhật' phiên bản cũ của triết lý Pep Guardiola 10 năm về trước", và "ở các trường học bóng đá, người ta chỉ dạy chiến thuật mà không dạy kỹ thuật, để lại hệ quả về mặt lâu dài".

Gần đây, HLV Raffaele Palladino, sau khi chứng kiến đội nhà phải "mượn rổ đựng bóng" trước Bayern ở vòng 1/8 Champions League, đã thốt lên rằng: "Tôi có cảm giác người Italy đang chơi một môn thể thao khác chứ không phải bóng đá, trước các ông lớn Champions League".

Tiền vệ Nemanja Matic gắn bó với bóng đá Italy gần hai năm (tại AS Roma 2022-2023 và Sassuolo từ 2025), thì cảm thán: "Người Italy các bạn vẫn đang giậm chân tại chỗ như ở thập niên 1990. Vấn đề đầu tiên nằm ở các học viện. Tôi thấy điều đó qua chính con trai mình. Các lò đào tạo trẻ ở Anh và Pháp tiến bộ hơn nhiều. Ở đó, họ dạy cầu thủ trẻ cách rê dắt, phát triển kỹ thuật và khuyến khích sự sáng tạo để tìm ra giải pháp trên sân".

Cũng theo Matic, vấn đề của bóng đá Italy còn nằm ở chiến thuật, khi chủ yếu các CLB đá với ba hậu vệ và tấn công rất ít, "lấy đâu ra cường độ cao nếu chỉ lo phòng ngự bên phần sân nhà".

Tia hy vọng

Tuy nhiên, ở một góc nhìn lạc quan, ký giả chuyên về bóng đá Italy James Horncastle tin rằng không phải mọi thứ đều đang đi chệch hướng tại xứ mỳ ống. Bóng đá Italy đã không ngừng nỗ lực tiến hành các cuộc cải tổ kể từ sau hai cú sốc bị loại ngay từ vòng bảng World Cup 2010 (với tư cách ĐKVĐ) và 2014. Chiến lược gia huyền thoại Arrigo Sacchi từng được mời về để trực tiếp đào tạo đội ngũ HLV, nhằm chuẩn bị cho việc ươm mầm thế hệ kế cận.

Nhiều cấp độ lứa tuổi trẻ hơn đã được đưa vào hệ thống thi đấu. Sự can thiệp của Chính phủ, thông qua Ủy ban Olympic Italy (CONI), đã thúc đẩy hàng loạt đề xuất mới. Điển hình là việc các CLB Serie A được phép đưa đội hình B tham dự giải hạng Ba (Serie C) để thu hẹp khoảng cách trình độ giữa bóng đá trẻ và bóng đá nhà nghề.

Những thay đổi này thực chất đã đơm hoa kết trái. Sau khi lọt vào chung kết các năm 2013, 2018 và 2019, Italy cuối cùng cũng vô địch U17 châu Âu năm 2024. Francesco Camarda - người đã xô đổ kỷ lục của Paolo Maldini để trở thành cầu thủ trẻ nhất lịch sử ra mắt AC Milan - là một nhân tố của đội hình đó. Trong khi, Michael Kayode là người ghi bàn thắng quyết định trong trận chung kết.

Tiếp nối thành công, sau khi về nhì vào các năm 2016 và 2018, Italy rồi cũng vô địch U19 châu Âu năm 2023. Pio Esposito, tài năng trẻ triển vọng của Inter Milan và vừa đá hỏng quả luân lưu đầu tiên trước Bosnia hôm 31/3, là thành viên chủ chốt của tập thể vô địch năm ấy.

Cơ cấu sở hữu tại các CLB Italy hiện nay cũng lành mạnh hơn so với một thập kỷ trước, với Milan, Inter và hàng loạt cái tên khác đang nằm dưới sự quản lý ổn định và có tiềm lực tài chính tốt hơn. Việc đồng đăng cai Euro 2032 cũng trở thành động lực để cuộc đại tu SVĐ đầu tiên sau gần nửa thế kỷ được tiến hành. Dự án xây dựng sân San Siro mới cuối cùng đã được bật đèn xanh. Sân Artemio Franchi tại Florence cũng đang trong quá trình tái thiết.

Song, những nỗi truân chuyên của ĐTQG tại vòng loại World Cup giờ đây đang bao phủ và lấn át tất cả. Khi Italy không thể giành vé dự World Cup 2018, người tiền nhiệm của Gravina là ông Carlo Tavecchio từng gọi đó là một "thảm họa tận thế". Mà đã là thảm họa tận thế thì không nên có phần tiếp theo. Nhưng tuyển Italy đã làm đến tập thứ ba, như một "trilogy" điện ảnh.

Hoàng Thông tổng hợp