Doanh nghiệp dệt may 'gồng mình' trước cú sốc Trung Đông

Ông Trần Ngọc Liêm, Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam chi nhánh khu vực TP HCM, cho rằng biến động địa chính trị, đặc biệt là xung đột tại Trung Đông, đã đẩy giá nhiên liệu tăng mạnh, kéo theo chi phí vận tải leo thang. Với ngành dệt may - vốn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu và xuất khẩu, tác động này nhanh chóng lan sang toàn bộ chuỗi sản xuất, từ đầu vào đến giao hàng.

Áp lực không chỉ dừng ở dự báo mà đã phản ánh rõ tại doanh nghiệp. Ông Phạm Văn Việt, Chủ tịch HĐQT Công ty Việt Thắng Jean, cho biết giá nguyên liệu đã tăng khoảng 8-18%, trong khi cước vận chuyển tăng thêm 4.000-5.000 USD mỗi container. Những biến động này khiến chi phí sản xuất đội lên đáng kể, trong khi khả năng chuyển phần tăng thêm sang khách hàng lại hạn chế do sức mua yếu.

Trong bối cảnh đó, nhiều doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh chiến lược vận hành, như chia nhỏ đơn hàng, hạn chế vận chuyển bằng đường hàng không, đồng thời chủ động tìm kiếm thêm thị trường mới để phân tán rủi ro. Tuy vậy, cơ cấu xuất khẩu của không ít doanh nghiệp vẫn phụ thuộc lớn vào các thị trường chủ lực, trong đó Mỹ và EU có thể chiếm tới 55-60% đơn hàng.

Ở quy mô toàn ngành, mức độ phụ thuộc đã được phân tán hơn nhưng vẫn ở mức cao. Theo số liệu hải quan, kim ngạch xuất khẩu dệt may năm 2025 đạt khoảng 46 tỷ USD, tăng 5,6% so với năm trước, giúp Việt Nam tiếp tục nằm trong nhóm 3 quốc gia xuất khẩu dệt may lớn nhất thế giới.

Hàng dệt may Việt Nam có mặt tại 138 thị trường, song cơ cấu xuất khẩu vẫn tập trung vào một số thị trường chủ lực. Mỹ tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm 38-40% kim ngạch, tương đương hơn 18-20 tỷ USD, tiếp đến là EU (12–15%), Nhật Bản (khoảng 10%) và Hàn Quốc (gần 9%). Sự phụ thuộc này khiến ngành dễ bị tác động khi nhu cầu toàn cầu biến động.

Không chỉ chi phí tăng, bài toán lớn hơn nằm ở sự thiếu ổn định của đơn hàng. Khi giá đầu vào biến động liên tục, doanh nghiệp gặp khó trong việc lập kế hoạch sản xuất và ký kết hợp đồng dài hạn. Tâm lý thận trọng gia tăng từ cả phía nhà sản xuất lẫn các nhãn hàng quốc tế, khiến tiến độ chốt đơn chậm lại và chu kỳ đơn hàng bị rút ngắn.

Áp lực chi phí, cầu và cạnh tranh cùng siết chặt

Theo ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam, năm 2026 ngành sẽ tiếp tục đối mặt với rủi ro địa chính trị kéo dài, trong khi chi phí đầu vào, sản xuất và vận tải duy trì ở mức cao.

Ở phía cầu, tiêu dùng toàn cầu phục hồi chậm, chỉ tăng khoảng 2-2,5% mỗi năm. Điều này khiến các nhãn và nhà mua hàng quốc tế thận trọng hơn trong việc đặt đơn, ưu tiên đơn hàng nhỏ, thời gian ngắn thay vì các hợp đồng dài hạn như trước.

Cùng lúc, áp lực cạnh tranh gia tăng khi các đối thủ trong khu vực tiếp tục mở rộng lợi thế. Ông Cao Hữu Hiếu, Tổng giám đốc Tập đoàn Dệt May Việt Nam, cho biết ngành vẫn duy trì vai trò xuất khẩu chủ lực với kim ngạch lớn nhưng đang chịu sức ép ngày càng rõ từ Bangladesh, Ấn Độ và Indonesia.

Trong đó, Bangladesh tiếp tục thu hút đơn hàng nhờ chi phí lao động thấp và quy mô sản xuất lớn, đặc biệt ở phân khúc gia công giá rẻ. Ấn Độ nổi lên với lợi thế nguồn nguyên liệu nội địa dồi dào và khả năng hấp thụ đơn hàng khi chuỗi cung ứng biến động, trong khi Indonesia cạnh tranh trực diện ở phân khúc trung bình nhờ chi phí và chính sách hỗ trợ linh hoạt hơn.

Song song đó, các yêu cầu về phát triển bền vững ngày càng khắt khe. Từ năm 2025, nhiều thị trường lớn áp dụng tiêu chuẩn cao hơn về truy xuất nguồn gốc và phát thải, buộc doanh nghiệp phải đầu tư thêm vào công nghệ, năng lượng và hệ thống quản trị. Trong khi đó, dư địa chi phí ngày càng thu hẹp khiến bài toán hiệu quả trở nên khó khăn hơn.

Sự cộng hưởng của chi phí cao, cầu yếu và cạnh tranh gia tăng đang bào mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp từ nhiều phía, đồng thời làm gia tăng rủi ro trong việc duy trì đơn hàng ổn định.

Tìm 'lối ra' trong tái cấu trúc và kết nối

Trước áp lực chồng chất, các doanh nghiệp cho biết, họ buộc phải điều chỉnh cả ngắn hạn lẫn dài hạn. Bên cạnh việc siết chi phí và tối ưu vận hành, nhiều doanh nghiệp đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường để giảm phụ thuộc vào một số khu vực lớn.

Theo ông Vũ Đức Giang, ngành cần nâng cao khả năng thích ứng thông qua ứng dụng công nghệ, tự động hóa và chuyển đổi số nhằm cải thiện năng suất, giảm chi phí. Đồng thời, chuyển đổi xanh không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu muốn duy trì đơn hàng từ quốc tế.

Ở góc nhìn tích cực, ông Phạm Xuân Hồng, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Thêu đan TP HCM, cho rằng nền tảng ổn định của kinh tế Việt Nam cùng lực lượng lao động tay nghề cao vẫn là lợi thế giúp ngành duy trì đà tăng trưởng. Từ khảo sát thực tế, ông kỳ vọng dệt may có thể tăng khoảng 15% trong năm 2026.

Trong bối cảnh đó, ông Hồng cũng cho rằng, nhu cầu kết nối chuỗi cung ứng và tiếp cận công nghệ trở nên cấp thiết. Sự kiện SaigonTex - SaigonFabric, diễn ra từ ngày 8 đến 11/4 tại SECC, được xem là kênh giúp doanh nghiệp tìm kiếm nguồn nguyên phụ liệu, tiếp cận công nghệ mới và mở rộng đối tác. Các hội thảo chuyên ngành trong khuôn khổ sự kiện cũng giúp doanh nghiệp cập nhật xu hướng sản xuất và định hình chiến lược dài hạn.

Theo định hướng của Hiệp hội Dệt may Việt Nam, từ năm nay, ngành sẽ tập trung vào ba trụ cột gồm đa dạng hóa thị trường, khách hàng và sản phẩm; phát triển nguồn cung nguyên phụ liệu trong nước; và đẩy mạnh tự động hóa, chuyển đổi số. Mục tiêu kim ngạch xuất khẩu đạt 48-49 tỷ USD trong năm 2026 và hướng tới 64,5 tỷ USD vào năm 2030.

Về trung hạn, bài toán cốt lõi vẫn là nâng tỷ lệ nội địa hóa nguyên phụ liệu để giảm phụ thuộc nhập khẩu - yếu tố khiến doanh nghiệp dễ tổn thương khi chuỗi cung ứng gián đoạn. Đồng thời, cần chuyển nhanh sang các đơn hàng có giá trị gia tăng cao, ít nhạy cảm về giá. Về dài hạn, "xanh hóa" sản xuất và tối ưu năng lượng sẽ là điều kiện sống còn để giảm rủi ro từ biến động giá dầu và duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thi Hà