Mỗi bức đều có dòng chữ Hán, nội dung ghi danh tính hoặc trụ xứ của vị La Hán khắc trong đó. Trải qua nhiều thế kỷ, chịu những tác động của yếu tố tự nhiên, con người, bề mặt một số tranh có hiện tượng bị bào mòn, xước, mờ nét. Dòng chữ Hán trong nhiều bức đã mờ, mất, khó hoặc không thể đọc được nội dung cụ thể. Hiện có ba tranh khắc còn tương đối rõ, có thể khôi phục, đọc được các chữ mờ, mất nét, nằm tại vị trí thứ sáu, bảy, tám ở vách bên phải Phật điện.
Dựa trên các đặc điểm về phong cách mỹ thuật, chi tiết trang trí, hoa văn, căn cứ, đối chiếu với ghi chép ở các tư liệu hiện còn, các nhà nghiên cứu xác định bảo vật có niên đại đầu thời Trần. Bộ tranh được tạo tác trong bối cảnh vùng đất Ninh Bình dưới triều Trần là trung tâm của các hoạt động tôn giáo. Đây cũng là thời kỳ Phật giáo Đại Việt vào giai đoạn hưng thịnh. Sử chép năm Kiến Trung thứ 7 (1231), để chấn hưng, mở rộng ảnh hưởng của Phật giáo, ''Thượng hoàng (Trần Thái Tông) xuống chiếu rằng trong nước hễ chỗ nào có đình trạm đều phải đắp tượng Phật để thờ''.
Hồ sơ của Cục Di sản Văn hóa nhận định bảo vật có tính độc bản, hình thức độc đáo, mang giá trị lịch sử, văn hóa đậm nét.
Đây là bộ tranh khắc 18 vị La Hán trên vách núi đá (ma nhai) duy nhất. Bộ tranh được chia làm hai khối ở hai vách đá, mỗi vách chín bức, thể hiện tính chất đối xứng, hài hòa. Các tranh đặt trong không gian động Liên Hoa với Phật điện, tượng thờ Trấn Vũ Thiên Tôn, chín pho tượng tòa Địa Tạng, tạo sự linh thiêng, huyền bí.
Ngoài tranh số chín ở bên phải Phật điện có bốn cạnh khung viền làm thẳng, tạo thành hình chữ nhật, 17 bức còn lại đều có cạnh trên của khung viền nhô lên hình vòng cung. Cạnh dưới của 17 tranh được tạo hình đài sen với nhiều cánh tỏa đều từ giữa sang hai bên, dưới đài sen là phần bệ đế. Khung viền của 18 bức được chạm khắc hoa văn hình dây cuốn.
Một số tranh khắc vị La Hán trên vách đá. Ảnh: Cục Di sản Văn hóa
Theo tài liệu của Cục Di sản Văn hóa, bảo vật là minh chứng sớm nhất cho tín ngưỡng thờ La Hán được tiếp nhận, ảnh hưởng tới Phật giáo Việt Nam. Tại Trung Quốc, hình tượng 16 vị La Hán đầu tiên được thiền sư Quán Hưu vẽ trong Thập lục La Hán đồ, năm 891. Loạt tác phẩm này mô tả các vị La Hán với đặc điểm như lông mày rậm, đôi mắt lớn, má gồ và mũi cao, nền tranh là những cây thông và đá, mang đậm phong cách nghệ thuật Trung Hoa cổ đại. Hình tượng những vị La Hán do Quán Hưu tạo nên trở thành hình mẫu cho các họa sư và nghệ nhân đời sau, dù mỗi thời kỳ đều có chút khác biệt.
Tuy nhiên, nghiên cứu các chi tiết chạm khắc, từ nét mặt, dáng vẻ đến thể hiện bối cảnh không gian ở từng bức tranh 18 vị La Hán động Liên Hoa cho thấy nhiều khác biệt trong tư duy, quan niệm thẩm mỹ Phật giáo đương thời.
Ngoài ra, dòng chữ Hán ghi danh tính của vị La Hán ở tranh khắc ma nhai động Liên Hoa có sự khác biệt với Trung Quốc. Chẳng hạn, bức tranh của tôn giả thứ 14 chùa Thánh Nhân, Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc viết: ''Đệ thập tứ Phạt Na Bà Tư tôn giả'' (Tôn giả thứ 14 Phạt Na Bà Tư), thì ở bức số bảy bên phải Phật điện của động Liên Hoa khắc tại chùa Phong Phú, Ninh Bình ghi: ''Khả Trụ Sơn Trung Phạt Na Bà Tư''. Dòng chữ được khắc đề cập trụ xứ trước rồi mới đến danh tính các vị La Hán.
Cục Di sản Văn hóa nhận định bộ tranh khắc ma nhai 18 vị La Hán động Liên Hoa là tư liệu quý hiếm cho việc nghiên cứu nghệ thuật Phật giáo thời Trần, nghệ thuật và lịch sử Phật giáo Việt Nam nói chung.
Phương Linh
