Chiều 6/4 (sáng 7/4 giờ Hà Nội), tàu Orion chở phi hành đoàn Artemis II bay vòng qua phía sau Mặt Trăng, tới cách thiên thể này gần nhất 6.545 km.
Trong ảnh, phía trước bên trái là tàu Orion được Mặt Trời chiếu sáng, phía sau là Mặt Trăng đang khuyết dần. Bồn trũng Orientale - hố va chạm khổng lồ với đường kính khoảng 960 km, có niên đại 3,8 tỷ năm - xuất hiện ở trung tâm phần dưới của Mặt Trăng. Bồn trũng với những gờ núi bao quanh này đánh dấu ranh giới giữa phía gần và phía xa Mặt Trăng, nhưng lại nằm ngoài tầm quan sát trong thời Apollo. Vì vậy, đây là một trong những mục tiêu quan sát hấp dẫn nhất của nhiệm vụ Artemis II.
Bên trái Orientale là mặt xa - bán cầu mà con người không thể nhìn thấy từ Trái Đất. Bên phải là mặt gần - bán cầu có thể nhìn thấy hàng ngày, nổi bật với những mảng dung nham cổ đại khổng lồ, tối màu bao phủ bề mặt.
Phi hành đoàn Artemis II chụp hình ảnh trên lúc 15h41 ngày 6/4 (2h41 ngày 7/4 giờ Hà Nội), cho thấy các vòng đồng tâm của bồn trũng Orientale. Chúng mang đến cho giới khoa học cái nhìn hiếm hoi về cách các vụ va chạm dữ dội định hình bề mặt thiên thể, giúp tinh chỉnh những mô hình về sự hình thành hố trũng và lịch sử địa chất của Mặt Trăng.
Hướng 10h của Orientale là hai hố trũng nhỏ hơn mà phi hành đoàn Artemis II phát hiện bằng mắt thường và đề xuất đặt tên. Hố nằm gần hố trũng Ohm dự kiến gọi là Integrity - vốn được phi hành đoàn Artemis II đặt cho tàu vũ trụ Orion. Cấu trúc còn lại, nằm gần hố trũng Glushko, được đề xuất tên Carroll nhằm tưởng nhớ người vợ quá cố của Reid Wiseman, chỉ huy nhiệm vụ Artemis II.
Trong ảnh, bồn trũng Orientale nằm ở trung tâm bề mặt Mặt Trăng với mảng dung nham cổ đại tối màu ở giữa, hình thành do một vụ phun trào cách đây hàng tỷ năm. Orientale nằm dọc theo ranh giới giữa phía gần và phía xa nên đôi khi có thể nhìn thấy một phần từ Trái Đất. Bên trái Orientale là Byrgius - hố trũng nhỏ, sáng màu với những vệt dài 400 km tỏa ra xa.
Bề mặt Mặt Trăng hiện lên rõ nét trong khi Trái Đất khuất dần phía sau. Phần tối của Trái Đất đang trải qua ban đêm, trong khi ở phía ban ngày, những đám mây xoáy xuất hiện phía trên khu vực châu Đại Dương.
Bồn trũng Orientale nằm ở rìa phần bề mặt Mặt Trăng khả kiến. Trong khi đó, bồn trũng Hertzsprung trông giống hai vòng tròn đồng tâm mờ nhạt, bị gián đoạn bởi Vavilov - hố trũng trẻ hơn nằm chồng lên cấu trúc cũ. Những đường lõm kéo dài là chuỗi hố thứ cấp hình thành bởi vật chất bắn ra từ vụ va chạm dữ dội tạo nên Orientale.
Khi bay ra phía sau Mặt Trăng, các phi hành gia Artemis II chứng kiến "Trái Đất lặn" (Earthset) - hành tinh xanh khuất sau Mặt Trăng theo tầm nhìn từ tàu Orion - lúc 18h41 ngày 6/4 (5h44 ngày 7/4 giờ Hà Nội). Vài phút sau, tín hiệu vô tuyến và laser, vốn cho phép trao đổi thông tin hai chiều giữa tàu Orion và Trái Đất, cũng bị Mặt Trăng chặn lại, dẫn đến gián đoạn liên lạc khoảng 40 phút.
Phi công Victor Glover và chuyên gia nhiệm vụ Christina Koch thu thập hình ảnh bề mặt Mặt Trăng để chia sẻ với thế giới khi bay vòng qua thiên thể này vào ngày thứ 6 của nhiệm vụ Artemis II. Trong chuyến bay, phi hành đoàn đã dành vài giờ thay phiên nhau quan sát qua cửa sổ tàu.
Phi hành đoàn Artemis II dùng camera cầm tay với tiêu cự 400 mm để chụp cận cảnh hố Vavilov trên rìa bồn trũng Hertzsprung lớn và lâu đời hơn. Phần bên phải ảnh cho thấy sự chuyển đổi từ vật chất nhẵn mịn bên trong sang địa hình gồ ghề hơn gần rìa. Vavilov, các hố trũng khác cùng vật chất văng ra trở nên nổi bật nhờ phần bóng đổ kéo dài tại đường chạng vạng (terminator) - ranh giới giữa ngày và đêm trên Mặt Trăng.
Một phần Mặt Trăng nằm dọc theo đường chạng vạng, nơi ánh sáng Mặt Trời góc thấp tạo ra những bóng dài trên bề mặt. Ánh sáng này làm nổi bật địa hình gồ ghề của Mặt Trăng, hé lộ các hố trũng, gờ núi và cấu trúc lòng chảo với độ chi tiết đáng kinh ngạc. Những cấu trúc dọc theo đường chạng vạng như hố trũng Jule, Birkhoff, Stebbins và vùng cao nguyên xung quanh trở nên rõ nét. Tương tác giữa ánh sáng và bóng tối làm nổi bật sự phức tạp của bề mặt Mặt Trăng theo cách không thể nhìn thấy dưới ánh sáng đầy đủ.
19h22 ngày 6/4 (6h22 ngày 7/4 giờ Hà Nội), phi hành đoàn Artemis II chụp cảnh tượng "Trái Đất mọc" (Earthrise) từ cửa sổ tàu Orion. Đây là khi hành tinh xanh xuất hiện lại từ rìa Mặt Trăng theo góc nhìn của phi hành đoàn. Lúc này, tàu Orion cũng ra khỏi phía sau Mặt Trăng, khôi phục liên lạc với Trái Đất sau khoảng 40 phút gián đoạn.
Trong ảnh chụp bằng ống kính 400 mm, Trái Đất có hình lưỡi liềm mỏng, chỉ phần rìa trên được chiếu sáng, màu xanh lam nhạt và những đám mây trắng rải rác nổi bật trên nền vũ trụ tối đen.
Từ 20h35 ngày 6/4 (7h35 ngày 7/4 giờ Hà Nội), Mặt Trời đi qua phía sau Mặt Trăng theo góc nhìn của Artemis II. Khác với nhật thực kéo dài vài phút mà con người thấy từ mặt đất, thời gian quan sát trên tàu Orion là 53-57 phút, gấp khoảng 7 lần. Nguyên nhân là khi tàu tiến sát Mặt Trăng, kích thước biểu kiến của thiên thể này sẽ chiếm một phần rất lớn trong trường nhìn của phi hành gia, khiến nó lớn hơn nhiều và che khuất Mặt Trời lâu hơn.
Trong ảnh, vành nhật hoa (lớp ngoài cùng của khí quyển Mặt Trời) tạo thành quầng sáng bao quanh đĩa Mặt Trăng tối đen, để lộ những chi tiết thường bị che mờ do Mặt Trời quá sáng.
Ánh sáng nhẹ từ nửa gần của Mặt Trăng có thể nhìn thấy, được soi rọi bởi ánh sáng phản xạ từ Trái Đất. Các ngôi sao, thường quá mờ để quan sát khi chụp Mặt Trăng, cũng xuất hiện. Lý do là khi Mặt Trăng chìm trong bóng tối, việc chụp ảnh sao trở nên dễ dàng hơn.
Ảnh Mặt Trăng ngược sáng trong nhật thực do camera trên pin năng lượng Mặt Trời của tàu Orion chụp lại. Một phần con tàu hiện diện ở phía trước bên trái. Trong khi đó, Trái Đất phản xạ ánh sáng Mặt Trời đến rìa trái Mặt Trăng, khiến khu vực này sáng hơn một chút so với phần còn lại. Đốm sáng ngay dưới rìa phải Mặt Trăng là Sao Thổ, đốm sáng nằm xa hơn ở rìa phải bức ảnh là Sao Hỏa.
Trong ảnh, (theo chiều kim đồng hồ) phi công Victor Glover, chỉ huy Reid Wiseman, chuyên gia nhiệm vụ Jeremy Hansen, chuyên gia nhiệm vụ Christina Koch đeo kính quan sát nhật thực, giống loại mà NASA đã sản xuất cho nhật thực hình khuyên năm 2023 và nhật thực toàn phần năm 2024 để bảo vệ mắt khi quan sát. Đây là lần đầu tiên kính được sử dụng trong phạm vi không gian Mặt Trăng nhằm theo dõi hiện tượng một cách an toàn.
Sau khi quan sát nhật thực, phi hành đoàn Artemis II kết thúc chuyến bay lịch sử vòng qua Mặt Trăng, thu được nhiều quan sát giá trị, đồng thời xác lập kỷ lục bay xa Trái Đất nhất - cách 406.771 km.
Đến 13h23 ngày 7/4 (0h23 ngày 8/4 giờ Hà Nội), phi hành đoàn rời khỏi vùng không gian Mặt Trăng, lên đường trở về Trái Đất.
Thu Thảo
Ảnh: NASA
