Nói với VnExpress, đại diện một nhà thầu thuộc nhóm dẫn đầu cho biết doanh nghiệp đang triển khai hàng chục dự án, kéo theo nhu cầu nhân lực tăng gấp đôi. Từ nay đến cuối năm, đơn vị cần tuyển hàng nghìn lao động, riêng quý II là 500 người nhưng hiện mới tuyển được khoảng một nửa.
Theo vị này, nhiều công trình đồng loạt triển khai trong thời gian ngắn đẩy nhu cầu lao động tăng vọt, trong khi nguồn cung không kịp thích ứng khiến tuyển dụng khó khăn hơn. Các vị trí kỹ thuật càng khó tuyển, dù mức lương chào thuê tăng gần 15-20% so với năm ngoái.
Áp lực càng rõ khi nhiều doanh nghiệp xây dựng đồng loạt mở rộng quy mô. Nhà thầu Newtecons hiện có khoảng 15.000 nhân công nhưng cho biết vẫn cần bổ sung thêm 5.000 lao động cho các dự án thời gian tới. Tương tự, UDIC với khoảng 10.000 công nhân cũng đối mặt nguy cơ thiếu hụt lao động khi khối lượng công việc dự kiến tăng gấp 1,5-2 lần tới đây.
Không chỉ nhóm doanh nghiệp lớn, các nhà thầu vừa và nhỏ cũng tăng tuyển dụng khi thị trường xây dựng phục hồi. Một số đơn vị tại TP HCM cho biết nhu cầu nhân sự năm nay tăng 30-50% so với cùng kỳ, song hiện mới tuyển được 10-15%. Do không đủ nhân lực, nhiều doanh nghiệp phải giãn tiến độ, tăng ca, chấp nhận chi phí cao hơn để giữ lao động. Chi phí tài chính theo đó gia tăng trong bối cảnh giá vật liệu cũng biến động mạnh.
Thị trường xây dựng đứng trước "cơn khát" nhân sự, nhất là nhóm thợ lành nghề, kỹ sư có kinh nghiệm. Theo Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VCCA), mỗi năm ngành cần bổ sung khoảng 400.000-500.000 lao động, quy mô lực lượng có thể đạt 12-13 triệu người vào năm 2030. Tuy nhiên, khoảng 75% lao động hiện nay vẫn là thời vụ, chưa qua đào tạo bài bản, ảnh hưởng đáng kể đến năng suất và chất lượng thi công.
Còn theo Hiệp hội Bất động sản Việt Nam, nếu không tính các dự án hạ tầng trọng điểm, riêng thị trường bất động sản từ nay đến 2030 dự kiến có số lượng dự án tăng gấp 5-10 lần, phần lớn là những dự án có quy mô lớn, đến rất lớn, cần triển khai dài hạn và đội ngũ lao động hùng hậu. Điều này kéo theo nhu cầu nhân lực các năm tới tăng mạnh và nguy cơ thiếu hụt có thể diễn ra.
Một công trình đang xây dựng tại TP HCM. Ảnh: Quỳnh Trần
Thiếu nhân lực tác động trực tiếp đến tiến độ và chi phí của nhiều dự án. Đại diện Sun Group cho biết loạt dự án phục vụ APEC 2027 đang chịu sức ép lớn về nhân lực, vật liệu và mặt bằng, khiến doanh nghiệp phải điều chuyển lao động giữa các công trình để ưu tiên hạng mục trọng điểm.
Theo Sun Group, quá trình thi công thường xuyên rơi vào tình trạng "lệch pha" giữa các yếu tố đầu vào. Có giai đoạn thiếu vật liệu khiến kế hoạch gián đoạn; khi nguồn cung được cải thiện lại phát sinh vướng mắc mặt bằng, khiến nhân lực và thiết bị phải chờ việc cục bộ. Đến giai đoạn tăng tốc, áp lực lại dồn lên khâu lao động khi các mũi thi công triển khai đồng loạt, làm chi phí vận hành tăng.
Một nhà thầu lớn khác tại TP HCM cho biết, lượng dự án năm nay tăng gấp 2–3 lần so với trước, trong khi nguồn cung lao động không theo kịp, khiến thị trường "khát người" trên diện rộng, từ lao động phổ thông đến kỹ sư và nhân sự quản lý. Dù liên tục tuyển dụng, doanh nghiệp vẫn khó tìm nhân sự phù hợp, đặc biệt ở nhóm có kinh nghiệm. Để giữ chân tổ đội, ngoài uy tín thanh toán và chính sách ổn định, doanh nghiệp phải liên tục tăng lương, cải thiện phúc lợi và tận dụng thương hiệu để thu hút lao động.
Theo vị này, lợi thế của các nhà thầu lớn nằm ở việc xây dựng hệ sinh thái nhân lực và duy trì quan hệ lâu năm với các tổ đội thi công, qua đó, có thể linh hoạt điều phối nhân sự giữa các công trình, ưu tiên cho dự án cấp bách. Tuy nhiên, việc luân chuyển này cũng khiến một số dự án dân dụng, nhà ở quy mô nhỏ thiếu nhân công cục bộ, ảnh hưởng tiến độ.
Nếu nhóm doanh nghiệp lớn có lợi thế nhờ uy tín và khả năng chi trả tốt, nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ gặp áp lực lớn hơn khi phải cạnh tranh trực tiếp nhưng hạn chế về tài chính.
Ông Nguyễn Phúc Huy, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Thương mại và Xây dựng Tài Phú, cho biết giá nhân công đã tăng 15-30%, gây áp lực lớn lên các hợp đồng trọn gói. "Chi phí tăng nhưng không có cơ chế điều chỉnh khiến doanh nghiệp khó kiểm soát hiệu quả", ông nói đồng thời cho biết tăng lương cũng chưa đủ giữ chân lao động khi nhiều người chuyển sang ngành ổn định hơn hoặc tham gia các dự án của chủ đầu tư lớn.
Thiếu hụt nhân lực, chi phí xây dựng tăng, buộc doanh nghiệp nâng giá dự thầu hoặc đàm phán lại hợp đồng, trong khi biên lợi nhuận bị thu hẹp, thậm chí có nguy cơ thua lỗ. Tiến độ thi công cũng bị ảnh hưởng, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ do không duy trì được đội thợ ổn định, phải phụ thuộc lao động thời vụ.
Ông Phan Hoàng, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Xây Nhà Tốc Độ, cho biết chi phí nhân công hiện chiếm 30-40% giá trị dự án nên biến động lao động khiến giá dự thầu tăng, làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp vừa và nhỏ. Nguồn cung lao động chỉ đáp ứng khoảng 60% nhu cầu và có thể xuống dưới 50% vào cao điểm, buộc nhà thầu cạnh tranh gay gắt để giữ thợ, trong khi phần lớn doanh nghiệp nhỏ vẫn phụ thuộc lao động thời vụ.
Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch VACC, đánh giá khan hiếm lao động và chi phí tăng đang đẩy nhiều doanh nghiệp đến nguy cơ thua lỗ. Có đơn vị phải trả khoảng 15 triệu đồng mỗi tháng cho lao động phổ thông, 30 triệu đồng cho kỹ sư, thậm chí 1-1,5 triệu đồng mỗi ngày cho công nhân tại dự án gấp. Trong bối cảnh chi phí đầu vào đồng loạt tăng, nhiều doanh nghiệp buộc phải đàm phán lại hợp đồng hoặc giãn tiến độ, song đây chỉ là giải pháp tạm thời.
Nguyên nhân chính, theo ông, là thiếu đầu tư dài hạn cho đào tạo nghề, trong khi lao động dịch chuyển sang các ngành ổn định hơn và doanh nghiệp lớn sẵn sàng trả lương cao để hút người, khiến nhà thầu nhỏ càng khó cạnh tranh.
Ông Phan Hoàng cũng cho rằng lực lượng thợ giỏi đang bị hút về các dự án lớn, trong khi lao động ngành xây dựng ngày càng già hóa, độ tuổi trung bình khoảng 42-45, còn lao động trẻ chiếm chưa đến 10%. Sự thiếu hụt thế hệ kế cận, cùng hệ thống đào tạo chưa theo kịp nhu cầu, khiến doanh nghiệp khó tiếp cận nhân sự chất lượng. "Nếu kéo dài, các nhà thầu vừa và nhỏ có thể đối mặt khủng hoảng nhân lực", ông nói.
Không chỉ bài toán nhân sự, chi phí vật liệu tăng tiếp tục gây sức ép lên nhà thầu và tiến độ dự án. Theo VACC, nhiều vật liệu chủ lực trong quý I đã tăng trên 10%, khiến chi phí thi công, đặc biệt ở các công trình lớn, vượt xa ngân sách ban đầu.
Đưa ra lời giải cho bài toán lao động, các chuyên gia cho rằng cần đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó trọng tâm là điều chỉnh đơn giá nhân công sát thực tế và tăng liên kết giữa đào tạo với doanh nghiệp để cải thiện nguồn cung. Bên cạnh đó, có thể xem xét bổ sung lao động nước ngoài và thúc đẩy ứng dụng công nghệ, tự động hóa nhằm giảm phụ thuộc lao động thủ công, dù việc này đòi hỏi chi phí lớn.
Ngoài ra, cần hoàn thiện cơ chế hợp đồng theo hướng linh hoạt hơn với biến động chi phí, đặc biệt là nhân công và vật liệu, để giảm rủi ro cho doanh nghiệp trong bối cảnh thị trường còn nhiều biến động.
Phương Uyên - Ngọc Diễm
