Theo Đại việt sử ký toàn thư, mùa xuân năm 1328, vua Trần Minh Tông giết Quốc phụ thượng tể Trần Quốc Chẩn. Trần Quốc Chẩn là em của Trần Anh Tông và là chú của vua Trần Minh Tông. Không những thế, ông có con gái là Huy Thánh công chúa được lập làm hoàng hậu của Trần Minh Tông.
"Bấy giờ, vua ở ngôi 15 năm, tuổi đã cao mà vẫn chưa lập thái tử. Cha của hoàng hậu là Quốc Chẩn giữ ý định đợi hoàng hậu có con rồi sẽ lập. Cương Đông Văn Hiến Hầu là con (có sách chép là em) của Tá Thánh thái sư Nhật Duật, muốn đánh đổ hoàng hậu để lập hoàng tử Vượng, mới đem 100 lạng vàng đút lót cho gia thần của Quốc Chẩn là Trần Phẫu, bảo nó vu cáo Quốc Chẩn âm mưu phản loạn", Đại Việt sử ký toàn thư viết.
Vua tin là thật, giam Quốc Chẩn ở chùa Tư Phúc, cấm không cho ăn uống, bắt phải tự tử. Vụ án liên quan đến hơn một trăm người trong dòng họ. Vài năm sau, sự việc mới bại lộ, tên Phẫu bị lăng trì, Văn Hiến được miễn tội chết, giáng làm thứ dân. Trần Minh Tông bị ám ảnh bởi vụ án oan của cha vợ. Để sửa sai, nhà vua đã cho khôi phục chức tước, sai lập đền thờ ông nằm bên tả ngạn sông Kinh Thầy.
Năm 1329, Trần Minh Tông nhường ngôi cho con trai thứ là Vượng (tức Trần Hiến Tông) để lên làm thái thượng hoàng. Tuy nhiên, việc triều chính ông vẫn chăm lo. Trần Hiến Tông vì bệnh chết sớm, em trai Trần Hạo (Trần Dụ Tông) nối ngôi, thượng hoàng Trần Minh Tông vẫn cùng con lo việc nước, đi đánh trận.
Tiểu thuyết "Cúc giậu đông" dày 220 trang. Ảnh: Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam
Tiểu thuyết nhìn lại sự việc từ góc nhìn của nhân vật tên Đông Cúc, tự Thu Quân, sinh vào năm Đại Khánh thứ nhất. Gia đình nàng mấy đời cha ông đều theo nghiệp bút nghiên nhưng không màng danh lợi, chọn lánh xa kinh thành, về quê dạy học, bốc thuốc cứu người. Nàng lớn lên trong cảnh êm ấm, được cùng các anh học chữ nghĩa, có người thương đã hẹn thề kết tóc. Thế nhưng, hạnh phúc ấy sớm tan vỡ khi vụ án của Huệ vũ Đại vương ập đến, liên lụy gia đình nàng. Trần thị thân cô thế cô mang theo nỗi nghiệt oan, lênh đênh chân trời góc biển, quyết đòi lại công bằng.
Tác giả khéo léo đan cài những chi tiết có thật trong lịch sử qua câu chuyện của Thu Quân. Thế sự nhiễu nhương, những âm mưu toan tính chốn hoàng triều đã khiến một gia đình thuận hòa ly tán, trở thành con tốt thí trong vòng xoáy quyền lực. Vụ án oan kéo theo hơn một trăm người chỉ còn được ghi lại trong vài dòng ngắn ngủi của sách sử.
Là một người con gái sống trong thời đại cũ, Trần Thu Quân có tài, có học vấn, có sự kiên cường, được tác giả ví như bông cúc ngậm gió sương cuộc đời. Dù cố gắng vùng vẫy đòi lẽ công bằng nhưng cô không thể chống lại số phận.
Tiểu thuyết còn tái hiện thành công không khí của thời đại cũ, qua nhịp sống của một gia đình thư hương phong kiến. Họ viết chữ, chơi hoa, ủ rượu, dong thuyền hóng gió trăng, nấu những món ăn truyền thống dịp lễ Tết.
Phạm Giai Quỳnh cho biết cô chọn lát cắt này vì thích nghiên cứu lịch sử thế kỷ 14, giai đoạn nhà Trần đi từ thịnh vượng đến suy vong. Tác giả không viết quá nhiều về những nhân vật lớn, hô mưa gọi gió trên vũ đài lịch sử, mà muốn khắc họa một phần những thân phận nhỏ bé bị cuốn vào cuộc bể dâu.
Về lối kể, Phạm Giai Quỳnh chọn góc nhìn chủ quan của nhân vật (ở đây là Trần Đông Cúc) với giọng văn thong dong, nhẩn nha. "Điều này phù hợp tính cách của Đông Cúc. Ngoài ra, đó là cách nhân vật đối thoại và xoa dịu sự bất lực lẫn nỗi đau của chính mình. Cốt truyện của Cúc giậu đông không dày và quá kịch tính. Tuy nhiên, tôi hài lòng vì được thỏa thuê dạo chơi với ngôn từ trong tiểu thuyết", tác giả cho biết.
Trên diễn đàn Người đọc sách, độc giả Linh Vũ nhận xét ấn tượng bởi cách dùng từ cổ, khẩu ngữ xưa, các áng văn thơ được tác giả trích dẫn hoặc sáng tạo. Điều đáng tiếc là tác giả chỉ đề cập đến vụ án oan thông qua các lát cắt trong dòng cảm xúc của Đông Cúc. "Dù vậy, tôi đánh giá cao sự cố gắng của cây bút trẻ khi lựa chọn một thể loại vốn không dễ viết, và đem đến cho người đọc một bức tranh khá chi tiết về cuộc sống, văn hóa của người dân Việt thời Nho giáo", độc giả cho biết.
Phạm Giai Quỳnh 29 tuổi, quê Thái Bình, hiện sống ở Hà Nội. Tác giả từng đoạt giải A Cây bút tuổi hồng của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Hòa Bình 2013 - 2015, giải C cho tập truyện ngắn Nhện, Trịnh và Thiên thu trong đợt xét tặng giải thưởng Văn học Nghệ thuật tỉnh Hòa Bình 2011 - 2016, giải Ấn tượng cho truyện ngắn Đá đắng, cuộc thi Những làn gió Tây Bắc 2017 0 2018.
Tác giả từng xuất bản tập truyện ngắn Nhện, Trịnh và Thiên thu, Sợi chỉ đỏ kết nối, Của Thần và của Người, Cơn mưa bên hồ nước bí mật, truyện dài Trăng trong Cõi, tiểu thuyết Thánh Địa.
Hà Thu
