Cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Pakistan cuối tuần qua kết thúc mà không mang lại thỏa thuận chấm dứt xung đột. Một trong những bất đồng chính được cho là chương trình hạt nhân của Tehran.
Priyanka Shankar, nhà bình luận của Al Jazeera, dẫn nguồn tin cho hay phía Mỹ yêu cầu Iran đình chỉ chương trình làm giàu uranium trong 20 năm để đổi lấy việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, Tehran từ chối và đề xuất thời hạn tối đa không quá 5 năm.
Máy ly tâm tại cơ sở hạt nhân Fordow của Iran trong bức ảnh đăng tháng 11/2019. Ảnh: IRNA
Uranium là vật liệu phóng xạ tự nhiên được tìm thấy trong đất, đá và nước. Khi được làm giàu, nó sẽ trở thành nguồn nhiên liệu cho các lò phản ứng hạt nhân. Iran nắm giữ khoảng 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60%, cách không xa mức 90% cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân, theo Al Jazeera.
Rafael Grossi, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), hồi đầu tháng 3 cho hay về lý thuyết, số lượng uranium làm giàu cao của Iran đủ để sản xuất hơn 10 đầu đạn hạt nhân. Ông thêm rằng gần một nửa số uranium làm giàu 60% có thể vẫn nằm tại cơ sở hạt nhân Isfahan của Iran.
Một lượng không xác định khác được cho là đang lưu trữ tại cơ sở Natanz. Hai địa điểm hạt nhân dưới lòng đất này, cùng với cơ sở Fordow, đã bị phá hủy hoặc hư hại nặng nề trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel hồi tháng 6/2025. Chúng cũng tiếp tục bị nhắm mục tiêu trong cuộc xung đột hiện tại.
Hiện chưa rõ liệu các kho dự trữ này có bị chôn vùi dưới đống đổ nát hay không và tình trạng của số uranium làm giàu đó ra sao.
Israel và Mỹ đã nhiều lần cáo buộc Iran làm giàu uranium để phát triển vũ khí hạt nhân, mặc dù Tehran khẳng định chương trình của họ vì mục đích hòa bình. Mỹ và các đồng minh, đặc biệt là châu Âu, đã áp đặt nhiều vòng trừng phạt lên quốc gia này.
Năm 2015, Iran ký kết thỏa thuận Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) với các cường quốc thế giới, do Tổng thống Mỹ khi đó là Barack Obama đàm phán. Tehran đồng ý thu hẹp chương trình hạt nhân để đổi lấy việc được nới lỏng lệnh trừng phạt.
Nhưng vào năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi hiệp ước này, gọi đó là thỏa thuận "một chiều" và tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Iran. Kể từ đó, ông đã liên tục tuyên bố rằng Iran không được phép có khả năng sản xuất vũ khí hạt nhân.
Đây là một trong những yêu cầu chính của Washington trong các cuộc đàm phán với giới chức Iran trong năm qua và là một trong những lý do Mỹ đưa ra khi bắt đầu cuộc chiến với Iran vào tháng 2 năm nay.
Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 14/4 cho biết các cuộc đàm phán với Iran có thể tiếp tục "trong hai ngày tới" tại Pakistan, nhưng ông không hài lòng với đề xuất tạm dừng chương trình làm giàu uranium của Tehran trong 20 năm mà Phó tổng thống JD Vance đưa ra.
"Tôi đã luôn nói rằng họ không thể có vũ khí hạt nhân. Vì vậy, tôi không thích con số 20 năm", ông Trump nói.
Nhà máy điện hạt nhân Bushehr ở Vịnh Ba Tư, miền nam Iran ngày 29/4. Ảnh: AFP
Ông Trump tin rằng áp lực gia tăng của Mỹ đối với Iran, bao gồm việc Mỹ phong tỏa các cảng của Iran, cuối cùng sẽ buộc Tehran nhượng bộ trước yêu cầu "không bao giờ có vũ khí hạt nhân". "Tôi nghĩ họ sẽ đồng ý. Tôi gần như chắc chắn về điều đó", ông nói với các phóng viên tại Nhà Trắng hôm 13/4.
Tehran từ lâu đã tuyên bố không có ý định chế tạo vũ khí hạt nhân. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cũng từng ban hành một sắc lệnh chống lại điều đó. Nhưng điều ông Trump thực sự muốn là Tehran phải từ bỏ những gì có thể cho phép họ chế tạo bom hạt nhân trong trường hợp thay đổi ý định.
"Nếu việc từ bỏ chương trình hạt nhân là lằn ranh đỏ của ông Trump, thì việc giữ lại nó là lằn ranh đỏ của Iran", Karen DeYoung, nhà bình luận của Washington Post, cho hay.
Tehran duy trì quan điểm rằng việc là thành viên của Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân cho phép họ làm giàu uranium. Mặc dù hiệp ước không quy định rõ quyền này, nó cũng không cấm một cách rõ ràng.
"Đối với người Iran, chương trình hạt nhân đã đóng vai trò trung tâm trong lý tưởng của họ suốt nhiều năm qua. Đó là thách thức với chính quyền Mỹ", Christine Wormuth, cựu quan chức quân đội Mỹ và hiện đứng đầu Tổ chức Sáng kiến Đe dọa Hạt nhân, cho biết.
Wormuth lo ngại áp lực của Mỹ có thể phản tác dụng, khiến người Iran thấy "cần phải đẩy nhanh tiến độ chế tạo bom". Trong khi chính quyền ông Trump tin có thể buộc Tehran khuất phục, bà cho rằng giới lãnh đạo Iran "đều là những người sẵn sàng chịu sức ép lớn".
Vị trí ba cơ sở hạt nhân Iran Fordow, Natanz và Isfahan. Đồ họa: AFP
MV Ramana, giáo sư Đại học British Columbia, cho hay cuộc thảo luận về thời gian Iran đình chỉ làm giàu uranium phần lớn là quá trình mặc cả giữa hai bên.
"Cả chính phủ Mỹ và Iran đều đặt cược rất lớn về mặt chính trị vào vấn đề này. Tranh cãi suốt thời gian qua nằm ở chỗ ông Trump muốn Iran phải từ bỏ hoàn toàn chương trình này, trong khi Tehran không chấp nhận điều đó", ông nói.
Khi đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, con rể ông Trump, gặp các nhà đàm phán Iran tại Geneva hồi tháng 2, Iran từng đề xuất dừng làm giàu uranium 3-5 năm. Nhưng cuộc đàm phán đã đổ vỡ sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công Iran cuối tháng đó.
"Người Iran tại Geneva đã đồng ý với một điều mà tôi cho là ưu việt hơn JCPOA", Robert Malley, quan chức cấp cao về các vấn đề Trung Đông và từng là nhà đàm phán của Mỹ với Iran, cho hay.
"Về phía Mỹ, họ từ lâu giữ quan điểm rằng phải ngăn chặn Iran có được vũ khí hạt nhân. Do đó, họ muốn đảm bảo Iran cam kết không làm giàu uranium trong thời gian càng lâu càng tốt", Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị tại Đại học York, nói.
Featherstone thêm rằng thời gian Iran đình chỉ càng lâu, việc tái khởi động quy trình càng trở nên khó khăn.
Đối với ông Trump, điều đó sẽ giúp chứng minh cho những tuyên bố rằng ông đang chiến thắng trong cuộc xung đột. "Việc Iran cam kết không làm giàu uranium càng lâu càng tốt có thể được xem là thành công với Mỹ. Và ông Trump có thể chứng minh rằng mình đã đạt được thành tựu từ cuộc chiến này", Featherstone nói.
Thanh Tâm (Theo Al Jazeera, Washington Post)
