"Mức độ cung cấp hạ tầng và số lượng xe buýt trên đầu người ở TP HCM quá thấp, trở thành một trong những điểm yếu lớn nhất của hệ thống", ông Tuấn nói. So với các đô thị tương đồng như Jakarta hay Bangkok - nơi có khoảng 900-1.000 xe buýt trên mỗi triệu dân để đáp ứng 15-20% nhu cầu đi lại, TP HCM hiện mới đạt chưa tới 1/3 mức này.
Người dân đón xe buýt ở trung tâm TP HCM, tháng 4/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Theo ông Tuấn, sau khi sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, dân số TP HCM tăng lên khoảng 14-15 triệu người, song toàn hệ thống mới có hơn 2.400 xe buýt. Quy mô này khiến nhiều khu vực vẫn "trắng" dịch vụ, buộc người dân tiếp tục phụ thuộc xe cá nhân. Vì vậy, tỷ lệ đáp ứng của giao thông công cộng chỉ đạt khoảng 4-5%, kể cả khi tính thêm metro Bến Thành - Suối Tiên.
Với tỷ lệ trên, ông cho rằng hệ thống hiện mới dừng ở mức đáp ứng nhu cầu đi lại tối thiểu cho nhóm yếu thế hoặc người không có phương tiện riêng, chưa đủ sức cạnh tranh với xe cá nhân.
Để nâng tỷ lệ đảm nhận lên 15-20% theo mục tiêu, cùng với phát triển thêm metro, TP HCM cần mở rộng số lượng xe buýt ít nhất gấp 3 lần, lên khoảng 14.000-15.000 xe. Mục tiêu là tăng độ phủ, giúp người dân dễ tiếp cận và hình thành thói quen sử dụng, từ đó chính sách miễn vé mới phát huy hiệu quả.
TS Huỳnh Thế Du, thành viên Viện Sáng kiến Việt Nam, cũng cho rằng quy mô vận tải công cộng chủ lực của thành phố hiện quá thấp so với nhu cầu. Toàn hệ thống mới có gần 20 km metro và hơn 2.400 xe buýt; thậm chí so với một số giai đoạn trước, số lượng xe còn bị thu hẹp.
Theo ông, dù thành phố đang có tham vọng mở rộng mạnh, mức tăng cần đủ lớn, có thể gấp 3-4 lần mới tạo chuyển biến rõ rệt.
Ông Du đánh giá chính sách miễn vé sẽ tạo tác động tích cực, nhưng để đạt hiệu quả tổng thể cần thêm các giải pháp "kéo" người dân sử dụng: nâng chất lượng dịch vụ, bảo đảm xe đúng giờ, tần suất cao, sạch sẽ, an toàn, đồng thời tối ưu độ phủ để người dân chỉ cần đi bộ khoảng 500 m là tiếp cận được trạm dừng.
Ngoài ra, xe buýt cần kết nối tốt hơn với metro, xe đạp và hạ tầng đi bộ; hệ thống vé phải thông minh, liên thông và mở rộng thanh toán điện tử. Về dài hạn, thành phố cần đẩy nhanh TOD và ứng dụng công nghệ để hình thành hệ sinh thái giao thông công cộng hiệu quả.
Song song với đó là các giải pháp "đẩy" như thu phí ùn tắc, tăng phí đỗ xe hoặc điều chỉnh thuế nhiên liệu nhằm hạn chế xe cá nhân.
Hành khách đi xe buýt điện ở TP HCM, tháng 4/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Tại tọa đàm, Phó giám đốc Sở Xây dựng TP HCM Bùi Hòa An cho biết thành phố hiện có 180 tuyến xe buýt, chủ yếu nằm ở địa bàn trước sáp nhập nên phân bổ chưa đều. Ngoài độ phủ hạn chế, hệ thống còn bất cập về khả năng đúng giờ, kết nối và tiếp cận.
Một trong những giải pháp quan trọng, theo ông, là tổ chức làn ưu tiên xe buýt trên một số trục lớn để cải thiện tốc độ và tính đúng giờ. Khi dịch vụ ổn định và thuận tiện hơn, xe buýt mới có thể từng bước thay đổi thói quen dùng xe cá nhân.
Bổ sung thêm, ông Phạm Ngọc Dũng, Giám đốc Trung tâm Quản lý giao thông công cộng, cho biết thành phố đang rà soát, điều chỉnh lại mạng lưới, đồng thời phát triển các tuyến xe quy mô nhỏ, sử dụng phương tiện xanh để đi sâu vào khu dân cư, giúp người dân tiếp cận thuận tiện hơn.
Một trong những hướng mới đang được nghiên cứu là DRT (giao thông đáp ứng theo nhu cầu). Mô hình sử dụng xe nhỏ từ 9-16 chỗ, vận hành linh hoạt về lộ trình và thời gian, phù hợp các tuyến đường hẹp, khu vực hẻm - nơi xe buýt cỡ lớn khó tiếp cận.
Ngoài ra, thành phố cũng dự kiến mở thêm nhiều tuyến kết nối các khu vực mở rộng như Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) và sân bay Long Thành, qua đó tăng độ phủ toàn hệ thống.
Giang Anh
