Trong báo cáo gửi Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia ngày 17/4, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết dao động tự nhiên giữa đại dương và khí quyển ở khu vực xích đạo Thái Bình Dương (ENSO) đang chuyển từ trạng thái La Nina sang trung tính và có khả năng cao chuyển sang El Nino giai đoạn tháng 6-8/2026, với xác suất 80-90%. Hiện tượng này có thể mạnh dần vào cuối năm, không loại trừ khả năng đạt cường độ rất mạnh và kéo dài sang năm 2027.
Ngay từ đầu năm 2026, các điều kiện khô nóng đã xuất hiện sớm hơn trung bình nhiều năm. Lượng mưa trên cả nước từ đầu năm đến giữa tháng 4 thiếu hụt phổ biến 10-40%, trong khi mực nước và dòng chảy tại nhiều lưu vực sông xuống mức thấp, cho thấy nguy cơ thiếu hụt nguồn nước ngay từ đầu mùa.
Sông Đà trơ đáy tháng 6/2023. Ảnh: Ngọc Thành
Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự báo El Nino sẽ tác động khác nhau đến từng vùng. Tại Bắc Bộ, ảnh hưởng rõ nhất là nền nhiệt tăng và số ngày nắng nóng gia tăng. Các đợt nóng có thể xuất hiện sớm, kéo dài hơn và gay gắt hơn so với trung bình nhiều năm. Dù không phải khu vực chịu thiếu mưa nghiêm trọng nhất, lượng mưa vẫn có xu hướng giảm trong một số thời kỳ, làm gia tăng nguy cơ thiếu nước cục bộ và gây áp lực lên nhu cầu sử dụng điện trong mùa hè.
Trung Bộ được nhận định chịu tác động rõ rệt nhất trong các năm El Nino. Lượng mưa suy giảm khiến nguy cơ hạn hán, thiếu nước gia tăng, đặc biệt tại các tỉnh duyên hải vốn phụ thuộc nhiều vào nước tự nhiên. Mùa mưa có thể đến muộn và kết thúc sớm, làm giảm khả năng tích trữ nước cho sản xuất và sinh hoạt.
Ở Tây Nguyên, tình trạng khô hạn có xu hướng gia tăng do kết hợp giữa nhiệt độ cao và lượng mưa giảm. Dòng chảy trên các sông suối suy giảm, đất đai nhanh mất ẩm, ảnh hưởng đến hoạt động tưới tiêu, nhất là với các cây trồng dài ngày. Nguy cơ cháy rừng cũng tăng trong cao điểm mùa khô.
Hồ thủy lợi Tà Mon, Lâm Đồng cạn trơ đáy, tháng 4/2020. Ảnh: Việt Quốc
Nam Bộ, đặc biệt là đồng bằng sông Cửu Long, đối mặt với rủi ro kép gồm thiếu nước và xâm nhập mặn. Khi lượng nước từ thượng nguồn sông Mekong suy giảm, nước mặn có điều kiện lấn sâu vào nội đồng trong mùa khô. Tình trạng thiếu nước có thể diễn ra diện rộng vào cuối năm 2026 và những tháng đầu năm 2027.
Dù tổng lượng mưa có xu hướng giảm trong các năm El Nino, cơ quan khí tượng lưu ý vẫn có thể xuất hiện các đợt mưa lớn cục bộ, mưa cực đoan trong thời gian ngắn, gây lũ quét, sạt lở đất và ngập úng đô thị. Hoạt động bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông có xu hướng ít hơn trung bình nhiều năm, song vẫn tiềm ẩn các cơn bão mạnh, diễn biến phức tạp và khó dự báo.
Về ứng phó, TS Trương Bá Kiên, Phó giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu, cho rằng cần chuẩn bị theo hướng "đa rủi ro", thay vì chỉ tập trung vào kịch bản nắng nóng và khô hạn. Với nông nghiệp, cần điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng và tăng cường tưới tiết kiệm. Với tài nguyên nước, cần theo dõi cân bằng nước, tích nước sớm và xây dựng kịch bản cấp nước dự phòng.
Ở lĩnh vực năng lượng, cần tính đến rủi ro kép khi nhu cầu điện tăng do nắng nóng, trong khi nguồn thủy điện có thể suy giảm vì thiếu nước. Cùng với đó, các địa phương không chỉ chuẩn bị cho hạn hán, thiếu nước, cháy rừng mà còn phải đề phòng hiện tượng cực đoan như giông mạnh, mưa đá, mưa lớn cục bộ hay bão mạnh với quỹ đạo khó lường.
Theo ông Kiên, cách tiếp cận phù hợp là quản trị rủi ro dựa trên dự báo khí hậu nhiều hạn và liên tục cập nhật kịch bản khi diễn biến ENSO trở nên rõ ràng hơn trong thời gian tới.
Gia Chính
