Nhưng khi đề xuất hạn chế, thậm chí cấm trẻ em dùng mạng xã hội được đặt ra, tôi nghĩ đến một câu hỏi khác: chúng ta đang bảo vệ, hay đang quen tay thu hẹp không gian của các em?
Dù nỗi lo của người lớn không phải là vô lý.
Tôi từng trực tiếp tham gia nhiều chương trình về quyền và bảo vệ trẻ em do một số tổ chức phi chính phủ tại Việt Nam triển khai. Ở đó, tôi được học về Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em - một văn kiện không chỉ đặt ra yêu cầu bảo vệ trẻ khỏi xâm hại, mà còn ghi nhận quyền được lắng nghe, được tiếp cận thông tin và được bày tỏ ý kiến của các em.
Chính vì vậy, tôi không nhìn đề xuất cấm trẻ em dùng mạng xã hội chỉ như một biện pháp quản lý. Với tôi, đây trước hết là câu hỏi về cách người lớn phản ứng trước nỗi sợ.
Sợ bởi mối họa quá lớn và quá gần. Trẻ em đang đối diện nguy cơ bị bắt nạn, lừa gạt, dụ dỗ trên mạng; bị bào mòn cả tập trung, giấc ngủ lẫn cảm giác an toàn. Trong mắt nhiều phụ huynh, điện thoại và mạng xã hội không còn là công cụ giải trí đơn thuần. Nó giống một cánh cửa mà phía sau là quá nhiều thứ họ không kiểm soát được.
Trong bối cảnh ấy, chữ "cấm" nghe rất mạnh và dễ được ủng hộ. Quan trọng hơn, nó đem lại cảm giác người lớn đang làm gì đó để bảo vệ con trẻ.
Nhưng cấm luôn dễ hơn tạo ra cơ chế buộc các nền tảng thay đổi cách vận hành; dễ hơn việc xây dựng giáo dục kỹ năng số bài bản trong nhà trường; dễ hơn việc hỗ trợ phụ huynh đồng hành với con trong một môi trường mà chính người lớn cũng còn lúng túng.
Nói cách khác, lệnh cấm đôi khi phản ánh trạng thái bất lực hơn là sự quyết liệt. Tôi nghĩ đây là điều cần được nhìn thẳng. Bởi quyền trẻ em chưa bao giờ chỉ có một vế.
Trẻ em cần được bảo vệ khỏi xâm hại, khỏi thao túng, khỏi bóc lột, khỏi những không gian mà chính người lớn cũng chưa chắc đủ tỉnh táo để tự vệ. Nhưng trẻ em cũng có quyền được tiếp cận thông tin, được học hỏi, được kết nối và được tham gia vào đời sống xã hội. Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em không chỉ nói đến bảo vệ, mà còn ghi nhận tiếng nói, khả năng tiếp cận thông tin và vị trí của trẻ như những chủ thể có quyền.
Trong thời đại này, môi trường số không còn là một vùng bên lề của đời sống. Với nhiều đứa trẻ, đó là một phần của việc học, của tình bạn, của giải trí, của sự tò mò và cả của cách các em hình dung về thế giới ngoài gia đình mình. Vì thế, nếu chỉ đặt câu hỏi có nên cấm hay không, chúng ta đang tự làm nghèo đi chính cuộc tranh luận này.
Câu hỏi lớn hơn phải là: bảo vệ trẻ em bằng cách nào để không xóa luôn những quyền khác của các em?
Nếu không muốn chữ "cấm" trở thành phản xạ duy nhất, theo tôi, xã hội cần ít nhất ba lớp bảo vệ.
Lớp thứ nhất là một vòng tròn quanh trẻ em, có gia đình, nhà trường và cộng đồng địa phương. Gia đình không chỉ kiểm soát thời gian dùng điện thoại, mà phải là nơi trẻ có thể chia sẻ điều mình gặp trên mạng mà không sợ bị chỉ trích. Nhà trường không chỉ dạy đạo đức chung chung, mà phải có đầu mối tiếp nhận khi học sinh bị bắt nạt, bị lộ ảnh, bị quấy rối hay bị lừa đảo trên mạng. Cộng đồng có vai trò tương tự khi việc xấu xảy ra ở địa phương. Trẻ không thể một mình chống chọi với môi trường số; các em phải được đặt trong vòng đỡ đủ gần, đủ thật, đủ người chịu trách nhiệm.
Lớp thứ hai là xây dựng năng lực tự bảo vệ cho trẻ. Tôi cho rằng đây là phần quan trọng nhất. Các em cần sức đề kháng. Trẻ cần được dạy để nhận diện lừa đảo, nhận diện dụ dỗ, nhận diện thao túng cảm xúc, hiểu về quyền riêng tư, biết nói không, biết cầu cứu đúng lúc và biết phục hồi sau tổn thương. Một đứa trẻ có năng lực tự bảo vệ sẽ có cơ hội đi qua rủi ro mà không bị nó nuốt chửng.
Lớp thứ ba là cơ chế phản ứng nhanh về an toàn số cho trẻ em. Đây là phần chúng ta đang rất thiếu. Khi trẻ bị ghép ảnh, bị phát tán video, bị mạo danh, bị quấy rối, gia đình và nhà trường thường lúng túng không biết phải tìm ai, báo ai, gỡ ở đâu, xử lý thế nào. Phải có đầu mối tiếp nhận, có người đủ chuyên môn, có quy trình phối hợp với nền tảng, có khả năng ngăn chặn nhanh hình ảnh, video, tài khoản xấu và những nội dung độc hại trước khi hậu quả đi quá xa.
Ba lớp bảo vệ ấy, nếu nhìn kỹ, không có gì quá viển vông. Chúng có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể: một buổi học kỹ năng số thật sự trong trường, một giáo viên phụ trách tiếp nhận phản ánh, một nhóm tư vấn phụ huynh, một đầu mối hỗ trợ xử lý sự cố mạng cho trẻ ở địa phương, một quy trình rõ ràng để phối hợp với nền tảng khi có nội dung xâm hại.
Tôi không cho rằng mọi giới hạn với trẻ em trên mạng đều sai. Có những giới hạn là cần thiết. Xã hội có quyền và có trách nhiệm dựng lên những nguyên tắc bảo vệ trẻ em.
Nhưng câu hỏi đúng không phải là có nên cấm trẻ dùng mạng xã hội hay không. Câu hỏi đúng hơn là: chúng ta muốn trẻ em lớn lên trong một thế giới nào, và người lớn sẵn sàng xây những lớp bảo vệ nào để các em đi qua thế giới ấy mà không bị bỏ mặc, cũng không bị nhốt lại.
Đoàn Mạnh Dũng
