Tại một nhà máy xử lý hóa chất cũ ở Nam Phi, dự án Phalaborwa do Mỹ hậu thuẫn đang được triển khai, đặt mục tiêu sản xuất đất hiếm từ những bãi thải công nghiệp khổng lồ.
Với khoản đầu tư 50 triệu USD từ Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ (DFC), Phalaborwa là mắt xích quan trọng trong chiến lược giảm phụ thuộc vào khoáng sản thiết yếu, gồm đất hiếm, từ Trung Quốc.
DFC được thành lập trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump và cam kết đầu tư vào Phalaborwa năm 2023, dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden. Tháng 2/2025, khi trở lại Nhà Trắng, ông Trump ký sắc lệnh dừng toàn bộ hỗ trợ tài chính cho Nam Phi, nhưng chính quyền vẫn ưu tiên duy trì dự án đất hiếm này vì tính cấp thiết.
Máy xúc phosphogypsum tại Phalaborwa, Nam Phi ngày 8/9/2025. Ảnh: AP
Công ty Rainbow Rare Earths - chủ đầu tư dự án Phalaborwa - dự kiến bắt đầu khai thác từ năm 2028 và kéo dài trong 16 năm. Họ tính toán bãi chất thải công nghiệp chứa khoảng 35 triệu tấn phosphogypsum. Đây là sản phẩm phụ từ chất thải khai khoáng và quá trình xử lý quặng phosphate trong sản xuất axit, phân bón nhưng có thể lọc tách ra các nguyên tố đất hiếm.
Rainbow Rare Earths đặt mục tiêu tinh chế các nguyên tố như neodymium, praseodymium, dysprosium, terbium... Đây vốn là nguyên liệu không thể thiếu trong nam châm hiệu suất cao cho turbin gió, xe điện, robot và ngành quốc phòng. CEO George Bennett cho biết phần lớn sản lượng sẽ được ưu tiên phục vụ thị trường Mỹ.
Đất hiếm là nhóm gồm 17 nguyên tố kim loại có từ tính mạnh, phát quang và hoạt tính hóa học cao. Những đặc điểm này khiến chúng trở nên then chốt trong các lĩnh vực trọng yếu như năng lượng, điện tử và quốc phòng. Đến nay, nhiều nước - bao gồm Mỹ, đã liệt kê đất hiếm vào nhóm khoáng sản chiến lược quốc gia.
Dù trữ lượng không nhỏ, đất hiếm thường phân bố rải rác và khó tách chiết, khiến chi phí khai thác đắt đỏ. Nhưng Rainbow Rare Earths cho biết dự án Phalaborwa sẽ dùng 90% năng lượng tái tạo và rẻ hơn đáng kể so với khai thác đất hiếm truyền thống. Nhờ đó, dự án này cạnh tranh được về giá với các nhà sản xuất Trung Quốc.
Bà Neha Mukherjee, nhà nghiên cứu tại Benchmark Mineral Intelligence, đánh giá quy trình khai thác của dự án Phalaborwa là độc đáo và mang tính thử nghiệm. Điểm cộng của dự án này là chi phí đầu tư thấp nhờ tận dụng bãi thải, đồng thời bổ sung nguồn cung đất hiếm bên ngoài Trung Quốc. Dù vậy, tính khả thi ở quy mô thương mại của dự án vẫn cần thời gian kiểm chứng.
Ngoài dự án tại Nam Phi, vào tháng 2, Cơ quan Thương mại và Phát triển Mỹ đã ký thỏa thuận tài trợ 1,8 triệu USD cho nghiên cứu khả thi dự án đất hiếm Monte Muambe tại Mozambique. Chính quyền của ông Trump cũng duy trì hỗ trợ tài chính cho Hành lang Lobito - sáng kiến từ thời chính quyền Joe Biden, nhằm xây dựng tuyến đường sắt dài 1.290 km kết nối các khu vực giàu khoáng sản của Congo và Zambia với bờ biển Đại Tây Dương.
Bà Patience Mususa, chuyên gia khai khoáng tại Nordic Africa Institute (Thụy Điển), nhận định Mỹ đang "cố gắng bắt kịp về đầu tư khai khoáng" tại châu Phi, nơi Trung Quốc chi phối.
Theo dữ liệu của Hải quan Trung Quốc, tháng 3, xuất khẩu nam châm đất hiếm của nước này đạt 5.238 tấn, giảm 1,6% so với cùng kỳ 2025, nhưng tăng 10,5% so với tháng trước đó. Mỹ là khách hàng lớn thứ tư, tiêu thụ 406 tấn, giảm 9,5% so với tháng 2 và thấp hơn 30,6% so với cùng kỳ năm ngoái. Tính chung quý I, xuất khẩu nam châm đất hiếm đạt trên 16.000 tấn, tăng 4,8%.
Để giảm phụ thuộc nguồn cung Trung Quốc, chính quyền ông Trump còn đầu tư vào khai thác trong nước và theo đuổi các thỏa thuận nhằm đảm bảo nguồn cung ở nước ngoài, gồm tại Ukraine. Nguồn đất hiếm của Greenland cũng là một phần lý do khiến ông muốn kiểm soát hòn đảo này, theo AP.
Loạt nỗ lực mới được chính quyền ông Trump nỗ lực triển khai từ đầu tháng 4. Bloomberg cho hay Liên minh châu Âu (EU) và Mỹ tiến gần tới một thỏa thuận đất hiếm. Theo đó, hai bên sẽ hợp tác về tiêu chuẩn, đầu tư và các dự án chung, đồng thời tăng phối hợp khi xảy ra gián đoạn nguồn cung từ Trung Quốc. Thỏa thuận này dự kiến bao trùm toàn bộ chuỗi giá trị khoáng sản, từ khâu thăm dò, khai thác, xử lý, tinh chế đến tái chế và thu hồi.
Tháng trước, Ủy viên thương mại EU Maros Sefcovic gặp Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer bên lề hội nghị cấp bộ trưởng của Tổ chức Thương mại Thế giới tại Cameroon, nơi họ nhất trí thúc đẩy hợp tác về khoáng sản quan trọng.
Hôm 19/4, Australia và Mỹ công bố cam kết cùng đầu tư 3,5 tỷ USD, gần gấp đôi số tiền được hứa hẹn khi hai nước ký thỏa thuận hợp tác cách đây 6 tháng. Nguồn vốn nhằm hỗ trợ các dự án tinh chế kim loại thiết yếu tại Australia, phục vụ cho mảng quốc phòng, công nghệ cao và chuyển đổi năng lượng.
"Australia và Mỹ thực hiện các cam kết đưa ra tại Nhà Trắng, với các dự án ưu tiên hỗ trợ sản xuất đất hiếm và khoáng sản quan trọng", Bộ trưởng Tài nguyên Australia Madeleine King, cho biết.
Ở diễn biến khác, ngày 20/4, USA Rare Earth thông báo sẽ mua lại công ty khai thác đất hiếm Serra Verde (Brazil) với giá 2,8 tỷ USD bằng tiền mặt và cổ phiếu. Thương vụ dự kiến hoàn tất vào quý III, trong đó phía Mỹ thanh toán 300 triệu USD tiền mặt và phát hành mới 126,9 triệu cổ phiếu.
Phiên An (theo AP, Reuters)
