Từ một người chơi vô danh với thiết bị rung giấu trong quần năm 1993, đến những nghi vấn gây bão mạng xoay quanh các kỳ thủ hàng đầu, lịch sử cờ vua hiện đại cho thấy gian lận ngày càng biến tướng theo sự phát triển của công nghệ.
Một câu chuyện kỳ lạ diễn ra tại giải World Open ở Philadelphia (Mỹ) năm 1993. Khi đó, một người tự xưng là John von Neumann, lấy theo tên nhà toán học nổi tiếng, xuất hiện với ngoại hình khác thường. Ông đội tóc giả, tai nghe và phong thái lập dị. Ông không có hệ số Elo, nhưng lại gây sốc khi cầm hòa Đại kiện tướng Helgi Olafsson ở vòng hai.
Đại kiện tướng Kirill Shevchenko, đang bị cấm vì gian lận, trong một giải đấu cờ vua Grand Chess Tour. Ảnh: GCT
Những gì diễn ra trên bàn cờ càng khiến đối thủ nghi ngờ. "Tôi nghĩ mình đang gặp một người chơi rất yếu, thậm chí có thể đang dùng chất kích thích", Olafsson kể lại. "Ông ta mất quá nhiều thời gian cho những nước đi hiển nhiên, hành xử rất kỳ quặc".
Sự bất thường lên đến đỉnh khi "Von Neumann" thua do hết giờ chỉ sau 9 nước, dù mỗi bên có tới hai tiếng thi đấu.
Nghi ngờ gia tăng, ban tổ chức yêu cầu người này giải một bài cờ đơn giản. Tuy nhiên, ông lập tức bỏ chạy và biến mất. Phải hơn ba thập kỷ sau, sự thật mới được hé lộ trong cuốn sách Lucky Devils. "Von Neumann" thực chất là John Wayne, một cựu lính thủy đánh bộ Mỹ, phối hợp cùng nhà toán học Rob Reitzen để thử nghiệm gian lận bằng máy tính.
Cơ chế hoạt động của họ khá thô sơ nhưng táo bạo. Wayne sử dụng công tắc giấu trong giày để truyền nước đi của đối thủ. Reitzen, ở phòng khách sạn, nhập dữ liệu vào máy tính rồi gửi lại phương án tối ưu thông qua một thiết bị rung đặt trong quần của Wayne. Tuy nhiên, hạn chế công nghệ thời đó khiến tín hiệu chập chờn, còn máy tính mất nhiều thời gian để tính toán, dẫn đến phong cách thi đấu bất thường.
Dù chưa mang lại thành công lớn, vụ việc được xem là dấu mốc đầu tiên của gian lận cờ vua trong kỷ nguyên máy tính. Tạp chí Inside Chess khi đó đã cảnh báo rằng nếu máy tính đủ mạnh để hỗ trợ kỳ thủ, môn thể thao trí tuệ này sẽ đối mặt nguy cơ nghiêm trọng.
Gần 30 năm sau, nỗi lo đó trở thành hiện thực. Năm 2022, làng cờ chấn động khi Hans Niemann đánh bại số một thế giới Magnus Carlsen tại giải Sinquefield Cup. Ngay sau thất bại, Carlsen bất ngờ rút lui khỏi giải, động thái hiếm thấy ở cấp độ đỉnh cao.
Carlsen (trái) trong ván đấu với Niemann tại Sinquefield Cup ở Mỹ năm 2022. Ảnh: STLCC
Không đưa ra cáo buộc trực tiếp, nhưng phản ứng của Carlsen khiến dư luận bùng nổ suy đoán. Trên mạng xã hội, một giả thuyết kỳ quặc lan truyền. Niemann có thể nhận tín hiệu từ một thiết bị rung giấu kín trong cơ thể. Cụm từ "anal beads" (thiết bị rung trong hậu môn) nhanh chóng trở thành trò đùa phổ biến, dù không có bất kỳ bằng chứng nào.
Trước áp lực dư luận, Niemann thừa nhận từng gian lận trong các ván cờ trực tuyến khi còn nhỏ, nhưng phủ nhận hoàn toàn việc gian lận khi thi đấu trực tiếp. Các cuộc điều tra sau đó cũng không tìm thấy chứng cứ cho thấy anh sử dụng thiết bị hỗ trợ trước Carlsen. Tuy vậy, danh tiếng của kỳ thủ trẻ vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề.
Vụ việc cho thấy trong thời đại internet và mạng xã hội, nghi ngờ có thể lan rộng nhanh hơn cả sự thật. Những câu chuyện này trở thành tâm điểm toàn cầu, kéo theo áp lực tâm lý khổng lồ cho người trong cuộc. Hãng Netflix thậm chí vừa phát hình phim tài liệu Untold: Chess Mates, về nghi vấn gian lận của Niemann.
Sự phát triển của công nghệ cũng làm thay đổi hoàn toàn bản chất gian lận trong cờ vua. Nếu như năm 1993, máy tính còn yếu và cồng kềnh, ngày nay một chiếc điện thoại thông minh có thể chạy các phần mềm mạnh hơn bất cứ kỳ thủ nào. Điều này giúp một người chơi nghiệp dư hoàn toàn có thể đánh bại nhà vô địch thế giới nếu được hỗ trợ bởi phần mềm.
Các nền tảng trực tuyến như Chess hay Lichess đã phát triển hệ thống phát hiện gian lận dựa trên phân tích dữ liệu. Tuy nhiên, các công cụ này không hoàn hảo và đôi khi gây tranh cãi, đặc biệt khi liên quan đến những tên tuổi lớn.
Những câu chuyện từ "Von Neumann" đến Niemann cho thấy gian lận trong cờ vua là hệ quả tất yếu khi công nghệ phát triển. Trong một môn thể thao vốn dựa trên trí tuệ, sự suy giảm niềm tin có thể là hậu quả lớn nhất. Kỳ thủ số ba thế giới Fabiano Caruana thậm chí nói rằng có một bộ phận không nhỏ kỳ thủ hàng đầu gian lận khi thi đấu trực tuyến.
Vì thế, thách thức lớn nhất với cờ vua hiện đại là giữ được niềm tin rằng người ngồi đối diện đang thực sự chơi bằng chính bộ não của họ.
Xuân Bình (theo Guardian)
