Cuốn nhật ký đưa 'liệt sĩ trở về' sau hơn nửa thế kỷ

Cuốn sổ không đến với bà Nguyễn Thị Hoa (61 tuổi, con gái liệt sĩ Số) một cách tình cờ, mà bắt đầu từ một phát hiện trong kho lưu trữ của Đại học Kỹ thuật Texas (Mỹ) - nơi lưu giữ những kỷ vật chiến tranh bị thu giữ từ hơn nửa thế kỷ trước.

Đầu tháng 3/2024, trong quá trình tìm kiếm tư liệu, anh Lâm Hồng Tiên, hội viên Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, phát hiện bản chụp cuốn nhật ký trên website của trường Texas. Sổ được quân đội Mỹ thu giữ sau trận đánh tại căn cứ Đồng Dù (Củ Chi) ngày 26/2/1969 - trùng với thời điểm liệt sĩ Nguyễn Quang Số hy sinh.

Trang bìa cuốn sổ ghi rõ: "Nhật ký chiến tranh, tập 1, Thanh Chương. Gửi cho em tôi: Nguyễn Quang Đồng, thôn Nha Giáp, xã Thanh Lam, huyện Thanh Chương".

Thông tin trên được anh Tiên đăng lên trang kyvatkhangchien.com, diễn đàn chuyên về kỷ vật chiến tranh, rồi chuyển tư liệu cho anh Lê Viết Dũng (trú Nghệ An) - người nhiều năm hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ - nhờ kết nối thân nhân. Được sự giúp đỡ của cán bộ chính sách thị trấn Dùng (huyện Thanh Chương cũ), sau vài giờ, anh Dũng đã liên hệ được với con trai của bà Hoa (cháu liệt sĩ Số), xác nhận danh tính và chuyển lại bản chụp hình ảnh cuốn nhật ký để gia đình nhận diện.

Bà Hoa cho biết tối một ngày cuối tháng 3/2024, chuẩn bị đi ngủ thì nhận được cuộc gọi từ con trai với giọng gấp gáp: "Mẹ ơi, hình như đây là cuốn nhật ký của ông ngoại". Bấm xem những bức ảnh được con gửi qua điện thoại, bà Hoa run run lướt từng trang, trống ngực đập dồn khi những dòng chữ cũ hiện lên trên màn hình.

Đêm ấy bà không ngủ, lau vội nước mắt làm nhòe cặp kính lão rồi đọc đi đọc lại từng dòng suốt nhiều giờ, không bỏ sót chữ nào. Nhìn thấy hai chữ "Hoa con!", bà òa khóc, tự nhủ "đúng là cha rồi". Đây là lần đầu tiên trong đời, người phụ nữ 61 tuổi được cha gọi tên mình, dù chỉ qua những nét chữ.

Liệt sĩ Nguyễn Quang Số sinh năm 1941, kết hôn với bà Nguyễn Thị Lục năm 1961 khi cả hai tròn 20 tuổi. Những năm đầu, ông học tập, công tác ở miền Bắc, bà Lục làm việc trong một xí nghiệp gạch ngói để được gần chồng. Đó là quãng thời gian hiếm hoi gia đình trọn vẹn bên nhau trước khi chia ly bởi chiến tranh.

Ngày 31/10/1967, ông lên đường vào Nam chiến đấu khi con gái đầu Nguyễn Thị Hoa mới hơn một tuổi. Suốt những năm chiến trường, ông chỉ gửi về một lá thư ngắn báo đang hành quân qua Tây Nguyên rồi bặt tin. Đến năm 1971, gia đình nhận giấy báo tử, biết ông hy sinh ngày 26/2/1969 ở mặt trận phía Nam, song không có thông tin nơi an táng, cũng không có kỷ vật nào được gửi lại.

Người cha trong ký ức của bà Hoa vì thế gần như là khoảng trống, hình dung mơ hồ ghép lại từ lời kể của mẹ và những tưởng tượng non nớt của đứa trẻ lớn lên trong hoàn cảnh thiếu vắng tình phụ tử.

"Ngày còn nhỏ, nhìn bạn bè có cha đưa đón đi chơi, đến trường, tôi tủi thân, đôi lúc ngồi khóc một mình", bà Hoa nói, cho hay trong giấc mơ từng thấy cha, nhưng cảm thấy trống vắng vì không biết mình được ông quan tâm ra sao. Đến khi đọc những dòng chữ trong bản chụp trong sổ, khoảng trống ấy phần nào được lấp đầy.

Trong những trang nhật ký, bà bắt gặp dòng viết ngày 19/9/1968 cha như đang trò chuyện trực tiếp với mình: Hoa ơi, sau này con sẽ hỏi: "Con học sử dân tộc ta chiến đấu rất oanh liệt, lúc ấy cha làm gì?". Nếu như cha ở nhà thì sẽ trả lời với con làm sao? Cha muốn sau này con sẽ tự hào với quyển lý lịch của con: có cha đi đánh giặc. Mai ngày thống nhất trở về, cha sẽ mang theo quyển nhật ký này về cho con xem. Nếu cha có hy sinh, Ban Chính trị sẽ gửi về cho con...".

"Đọc đến đâu, tôi khóc đến đó", bà Hoa kể. Những dòng chữ ấy không còn là nhật ký chiến tranh mà trở thành cuộc gặp gỡ muộn màng giữa hai cha con.

Đọc tiếp những trang sau, bà Hoa nhận ra cha không chỉ viết cho mình, mà còn gửi gắm nỗi lòng, tình cảm với người vợ nơi hậu phương: "Càng nghĩ, càng thương em tha thiết. Đất nước thống nhất, anh sẽ trở về bù đắp những vất vả, để em được tự hào như bao người phụ nữ khác".

Nhưng liệt sĩ Số cũng không chắc lời hứa với vợ có thể thực hiện, bởi chiến tranh còn khốc liệt. "Nếu như trong cuộc vật lộn với kẻ thù mà anh có hy sinh thì đây là điều dặn dò trước lúc vĩnh biệt em... Có thương anh thì đừng giữ chữ thủy chung mà khổ. Em cứ mạnh dạn tìm một người để sớm tối đi về cùng em, họ trở về từ quân ngũ càng tốt", ông viết. Sau này, mẹ bà Hoa tái giá, được gia đình ủng hộ.

Những ngày sau, bà Hoa lần giở tiếp những bức ảnh chụp các trang nhật ký, như đi sâu hơn vào phần đời còn dang dở của cha giữa chiến trường. Bà thấy cha kể về nhiều trận đánh ở Tây Ninh, như trận Trảng Lớn gần núi Bà Đen ngày 26/5/1968, với những dòng mô tả dồn dập về tiếng B40, thủ pháo, bộc phá dội xuống căn cứ địch, xen giữa là một câu ngắn: "Chưa bao giờ thấy quân địch thua đau như vậy".

Một số trang khác khiến bà lặng đi khi đọc về sự mất mát của đồng đội với những cái tên như Kiếm, Mùi, Lục, Thêm, Thắng..., có người bị thương, có người đã nằm lại. Ở trang viết ngày 1/10/1968 về trận đánh tại cứ điểm Thiện Ngôn, liệt sĩ Số ghi: "Đêm 26/9 đã để lại cho đơn vị chúng tôi biết bao đau xót... 25 đồng chí đã yên nghỉ... Thương tiếc và căm thù. Thù này phải trả!", những dòng chữ khiến bà Hoa nhiều lần phải dừng lại lau nước mắt, không thể đọc tiếp.

Những tư liệu bà Hoa nhận được hồi tháng 3/2024 chỉ là khoảng chục bức ảnh chụp lại một phần cuốn nhật ký, khiến câu chuyện về cuộc sống trong quân ngũ của người cha Nguyễn Quang Số vẫn còn dang dở. Bà sau đó gửi nguyện vọng tới các cơ quan chức năng, mong được nhìn thấy trọn vẹn những gì cha đã để lại.

Đáp ứng đề nghị của gia đình, Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam kết nối với Đại học Kỹ thuật Texas, xin bản sao cuốn nhật ký để trao lại. Ngày 11/12/2024, Văn phòng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tổ chức lễ bàn giao kỷ vật do phía Mỹ cung cấp cho thân nhân liệt sĩ Nguyễn Quang Số. Sổ gần 100 trang, nội dung được viết chủ yếu trong năm 1968-1969.

Nhận lại bản sao cuốn nhật ký, bà Hoa xúc động, nói đây là lần đầu được "gặp" cha một cách trọn vẹn. Từ các ghi chép, bước đầu xác định liệt sĩ Số là quân nhân thuộc Tiểu đoàn Đặc công 3, Bộ Tư lệnh Miền, hy sinh ngày 26/2/1969, trùng khớp với giấy báo tử năm xưa. Đây là tư liệu quý để giúp gia đình tìm phần mộ.

Đến nay, việc tìm kiếm chưa có kết quả khả quan, song bà Hoa vẫn tin sẽ có một ngày may mắn nhìn thấy phần mộ của cha. Cơ duyên đã đưa cuốn nhật ký trở về sau hơn nửa thế kỷ lưu lạc thì hành trình tìm mộ rồi cũng sẽ có hồi đáp.

"Cha tôi trở về qua những trang giấy là đủ rồi, chỉ mong thế giới luôn hòa bình, để không ai còn phải đợi người thân trong cảnh ly tán như vậy nữa", bà Hoa nói.

Đức Hùng