Hầu hết các loài cá dành trọn vòng đời sống dưới nước. Đây gần như là tiêu chí cơ bản để được xếp vào nhóm loài cá. Tuy nhiên, một số loài lại có những hành vi gợi nhớ tới tổ tiên từng sống ở môi trường trên cạn.
Sau nhiều chuyến khảo sát tại Cộng hòa Dân chủ Congo, các nhà sinh học đã xác nhận một loài cá có thể khiến ngay cả những người leo núi chuyên nghiệp cũng ngỡ ngàng.
Cảnh tượng hàng nghìn con cá leo thác nước thẳng đứng cao 15m suốt 10 tiếng (Nguồn video: News).
Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí Scientific Reports vào ngày 3/4, loài cá nhỏ có tên Parakneria Thysi (còn gọi là cá shellear). Chúng có thể dành hàng giờ leo dọc vách thác để tìm đến môi trường sống thuận lợi hơn. Tuy nhiên, hành trình di chuyển thẳng đứng cũng khiến chúng dễ trở thành mục tiêu của hoạt động đánh bắt trái phép.
Những câu chuyện về loài cá biết leo núi dù bản thân chỉ có kích thước khiêm tốn từ 3,7cm đến 4,8cm, được người dân ở Congo truyền tai suốt hơn 50 năm qua. Tuy nhiên điều này chưa từng được các bằng chứng khoa học công nhận.
Mãi đến giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2020, nhóm nghiên cứu do nhà sinh học Pacifique Kiwele Mutambala đến từ Đại học Lubumbashi dẫn đầu, thực hiện 4 chuyến khảo sát tới thác Luvilombo để trực tiếp quan sát. Tại đây, họ đã ghi lại hình ảnh và video về hành trình leo thác của loài cá bé nhỏ này.
Hoạt động leo thác để di cư thường diễn ra từ tháng 4 đến tháng 5 hàng năm vào thời điểm cuối mùa mưa. Để thực hiện hành trình đầy táo bạo, cá shellear sử dụng các cấu trúc giống móc nhỏ ở mặt dưới vây ngực và vây bụng để bám vào đá và đẩy cơ thể tiến lên.
Đồng thời, chúng lắc phần thân sau sang hai bên để tạo thêm lực đẩy. Tất cả diễn ra trong khi dòng nước vẫn chảy xiết ngược lại.
Nhóm nghiên cứu ghi được cảnh tượng phía sau dòng nước dữ dội của thác là hàng nghìn con cá nhỏ leo lên vách đá trơn trượt cao khoảng 15m.
Theo ghi nhận, mỗi con cá mất trung bình 9 giờ 45 phút để hoàn thành hành trình. Tuy nhiên, phần lớn thời gian là để nghỉ ngơi. Các khoảng nghỉ dài thường diễn ra ở những gờ đá nằm ngang. Tại đây những con cá có thể bám chắc và nghỉ hoàn toàn trước khi tiếp tục leo. Nhiều cá thể còn tụ tập rất đông trước khi bắt đầu chặng tiếp theo.
Đầu tháng 4 hàng năm là thời điểm bắt đầu mùa di cư. Số lượng cá tham gia leo thác còn ít do mực nước cao. Sau đó, số lượng tăng dần và đạt đỉnh vào giữa tháng 4 khi mực nước giảm về mức trung bình.
Đến đầu tháng 5, khi mùa mưa kết thúc và mực nước hạ thấp, hành trình này cũng dần chấm dứt.
Cá shellear có xu hướng leo thác vào khoảng 16h-18h mỗi ngày, trùng với thời điểm hoàng hôn. Trong khi số lượng ít nhất được ghi nhận vào lúc bình minh.
Các chuyên gia cho rằng thời điểm này có liên quan đến lượng mưa. Vào đầu mùa mưa, dòng nước mạnh có thể cuốn cá trôi xuống hạ lưu. Ngoài ra, chúng cũng có thể đang tìm kiếm môi trường ít cạnh tranh thức ăn hơn hoặc tránh kẻ săn mồi như loài cá da trơn bạc.
Tuy nhiên hành vi đặc biệt của cá shellear khiến chúng đối mặt nhiều nguy cơ đến từ con người. Tại khu vực thác nước Luvilombo, hoạt động đánh bắt diễn ra phổ biến. Trong đó có việc dùng lưới màn (đã bị cấm) để bắt cá. Ngoài ra, nguồn nước sông còn được khai thác để tưới tiêu, có thể khiến khu vực hạ lưu bị khô cạn hoàn toàn.
Dù nguyên nhân cụ thể dẫn tới hành vi lạ của loài cá này vẫn chưa được xác định hoàn toàn, các chuyên gia tin rằng việc nghiên cứu không chỉ giúp làm sáng tỏ hành vi tiến hóa độc đáo, còn góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ hệ sinh thái quý giá tại khu vực.
