Dự thảo tờ trình Bộ Y tế gửi Chính phủ cho thấy quy mô chính sách trợ cấp xã hội đã tăng mạnh trong những năm gần đây, với số người hưởng chế độ tăng hơn 1,6 triệu so với năm 2021. Không chỉ mở rộng về số lượng, cách thức chi trả trợ cấp cũng thay đổi nhanh. 100% địa phương đã triển khai chi trả không dùng tiền mặt, khoảng 2,4 triệu người nhận tiền qua tài khoản ngân hàng.
Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng đó, nhiều bất cập cũng bộc lộ, buộc cơ quan soạn thảo phải đặt vấn đề sửa đổi toàn diện chính sách.
Mức trợ cấp thấp tụt sâu so với biến động giá cả
Theo Bộ Y tế, mức trợ cấp hiện nay đang ngày càng “tụt lại” so với mức sống tối thiểu. Cụ thể, mức chuẩn 500.000 đồng/tháng chỉ tương đương 22,7% chuẩn nghèo nông thôn và 17,8% chuẩn nghèo đô thị. Trong khi đó, chỉ số giá tiêu dùng giai đoạn 2024-2026 dự kiến tăng gần 12%, riêng nhóm hàng thiết yếu như lương thực, y tế có xu hướng tăng nhanh hơn .
Theo đánh giá của Bộ Y tế, nếu không điều chỉnh, trợ cấp xã hội sẽ khó giữ vai trò “lưới đỡ cuối cùng” cho nhóm yếu thế - mục tiêu cốt lõi hướng tới của chính sách an sinh.
Đây cũng là lý do cơ quan soạn thảo đề xuất nâng mức chuẩn trợ giúp xã hội lên 600.000 đồng/tháng, tương ứng tăng 20%, dự kiến áp dụng từ 1/7. Mức tăng này được tính toán dựa trên cả yếu tố điều chỉnh lương cơ sở và bù trượt giá.
Tuy vậy, trong tờ trình, việc tăng tiền không phải là nội dung duy nhất, mà chỉ là một phần trong yêu cầu điều chỉnh tổng thể chính sách.
Mức trợ cấp hiện nay đang ngày càng “tụt lại” so với mức sống tối thiểu (Ảnh: QM).
Sửa "điểm nghẽn" chính sách và cách vận hành
Một trong những vấn đề được chỉ ra là chính sách hiện hành còn nhiều "khoảng trống" trong xác định đối tượng thụ hưởng.
Điển hình là trường hợp người cao tuổi thuộc hộ nghèo, dù có con nhưng người phụng dưỡng không đủ khả năng kinh tế hoặc sức khỏe. Theo quy định hiện hành, nhóm này có thể không được hưởng trợ cấp, dù thực tế vẫn sống trong hoàn cảnh khó khăn. Tờ trình cho rằng cách tiếp cận này chưa phản ánh đúng điều kiện thực tế và cần được điều chỉnh để hỗ trợ đúng người.
Ngoài ra, hệ thống văn bản về trợ giúp xã hội hiện đang nằm rải rác ở nhiều nghị định, thông tư khác nhau, gây khó khăn cho địa phương trong áp dụng. Việc sửa đổi lần này hướng tới hợp nhất các quy định, tạo một khung pháp lý thống nhất hơn.
Một thay đổi đáng chú ý khác là cách tổ chức thực hiện chính sách. Theo định hướng mới, cấp xã sẽ trở thành đầu mối chính trong tiếp nhận, xét duyệt và chi trả trợ cấp. Hồ sơ có thể nộp trực tiếp hoặc trực tuyến, thời gian xử lý được rút ngắn, đồng thời giảm đáng kể giấy tờ nhờ kết nối dữ liệu dân cư.
Việc phân cấp này gắn với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhằm đưa chính sách đến gần người dân hơn, đồng thời giảm bớt các tầng nấc trung gian.
Tờ trình cũng đề xuất bổ sung cơ sở pháp lý cho một số khoản chi vốn đã thực hiện trên thực tế, như chế độ thăm hỏi, hỗ trợ người dân bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh, hay các định mức chăm sóc tại cơ sở bảo trợ xã hội. Đây được xem là bước để chuẩn hóa và minh bạch hóa việc sử dụng ngân sách trong lĩnh vực an sinh.
