Bạn có từng mở chatbot lên, gõ vài từ khóa và để AI viết hộ một email hoàn chỉnh rồi gửi đi ngay lập tức? Đây là thói quen đang bào mòn tư duy của hàng triệu nhân viên văn phòng.
Theo cảnh báo từ các chuyên gia thần kinh, việc sử dụng công nghệ một cách thụ động làm giảm hơn 40% hoạt động nhận thức trong não bộ. Đằng sau sự tiện lợi của các công cụ thông minh là nguy cơ "teo não" và sự suy giảm nghiêm trọng của khả năng tư duy phản biện.
Sự tích hợp sâu của AI vào công việc hàng ngày đang tạo ra một nghịch lý lớn nơi công sở.
AI ngày càng được tích hợp sâu vào công việc hàng ngày (Ảnh: HBS).
Nghịch lý lãng phí thời gian và hiện tượng AI ngầm
Theo TechRadar dẫn báo cáo từ WalkMe, nhân viên đang lãng phí trung bình 51 ngày mỗi năm vì "ma sát công nghệ". Con số này tương đương gần một ngày làm việc bị mất trắng mỗi tuần do công cụ kém hiệu quả và quy trình phức tạp.
Có một sự "lệch pha" lớn trong nội bộ doanh nghiệp. 88% lãnh đạo tin rằng nhân viên đã được trang bị đủ công cụ làm việc. Tuy nhiên, chỉ 21% nhân viên đồng ý với nhận định này.
Sự thiếu hụt kỹ năng và cơ chế quản trị lỏng lẻo dẫn đến tình trạng nhân viên tự tìm đến các công cụ không được phê duyệt. Giới chuyên gia gọi đây là hiện tượng "AI ngầm". Giám đốc điều hành WalkMe, Dan Adika, nhận định công nghệ sẽ tiếp tục cải thiện, nhưng yếu tố con người và khoảng cách niềm tin thì không thể tự thay đổi.
Nguy cơ teo não và ảo tưởng năng lực từ trí tuệ nhân tạo
Không chỉ gây lãng phí, sự phụ thuộc vào AI đang tước đi năng lực tư duy. Khảo sát của Workday trên gần 3.000 người lao động cho thấy một nửa lo ngại AI làm giảm khả năng tư duy phản biện.
Theo New York Post, nhà khoa học thần kinh Vivienne Ming cảnh báo về một cuộc "khủng hoảng sa sút trí tuệ" do AI. Dữ liệu của bà chỉ ra, những người dùng AI theo cách thụ động có mức giảm hơn 40% hoạt động sóng gamma trong não. Đây là chỉ dấu quan trọng của sự tham gia nhận thức.
Bà Ming so sánh AI với hệ thống định vị GPS. Nếu GPS làm giảm khả năng định hướng không gian, thì AI thay thế mọi chức năng từ viết, lập luận đến phán đoán. Khi AI làm tốt hơn, con người ngừng luyện tập và rơi vào "ảo tưởng năng lực". Họ cảm thấy như chính mình làm ra sản phẩm, dù thực tế không thể tự tạo ra từ đầu.
Giáo sư Michael Merzenich từ Đại học California giải thích thêm, não bộ cần được rèn luyện. Khi tự giải quyết vấn đề, con người kích hoạt khả năng lập luận và truy xuất thông tin. Ngược lại, nhận câu trả lời nhanh từ AI khiến não bộ không cần nỗ lực.
Cách biến AI thành "đối tác phản biện"
Dù mang lại rủi ro, AI không phải là tác nhân tiêu cực nếu được sử dụng đúng cách. Theo Business Insider, các chuyên gia thần kinh và lãnh đạo doanh nghiệp khuyến nghị người lao động áp dụng "ma sát tích cực" trong công việc.
Thứ nhất, hãy tự viết bản nháp đầu tiên. Chuyên gia chiến lược Geetha Rajan (PwC) luôn tự phác thảo ý tưởng trước khi dùng AI kiểm tra số liệu. Giám đốc đổi mới toàn cầu của EY, Joe Depa, cũng khuyên nhân viên tự viết nội dung rồi mới nhờ AI chỉnh sửa và nâng cấp.
Thứ hai, suy nghĩ trước khi ra lệnh. Mike Wynn từ Bank of America nhận xét nhiều người đang dùng AI như công cụ tìm kiếm. Giáo sư Jacob Sherson đề xuất khung làm việc FERC (Định hình, Khám phá, Tinh chỉnh, Quyết định). Người dùng cần chậm lại, yêu cầu AI tạo nhiều phương án và chủ động so sánh. Nếu chỉ xem một kết quả, bạn đang chấp nhận chứ không phải đánh giá.
Thứ ba, không tin tuyệt đối vào đầu ra. Sol Rashidi, cựu lãnh đạo công nghệ tại IBM, nhấn mạnh người lao động cần rèn luyện "cơ bắp phân định đúng - sai". Thông tin do AI tạo ra có thể sai lệch vì chúng được huấn luyện từ chính dữ liệu trên internet.
Ranh giới giữa việc làm chủ công nghệ và bị công nghệ làm thui chột kỹ năng rất mong manh. Nhà khoa học Vivienne Ming đưa ra một phép thử đơn giản cho dân văn phòng: Nếu bạn không thể bắt đầu viết khi thiếu AI, hoặc không thể giải thích lại một lập luận phức tạp vừa đọc mà không nhìn màn hình, "vòng lặp giám sát" trong não bạn có thể đã ngừng hoạt động.
