Cuối tuần qua, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã rời Islamabad sau 21 giờ đàm phán căng thẳng với các quan chức Iran. Cuộc gặp gỡ khép lại mà không đạt được thỏa thuận đột phá nào, kéo theo những tuyên bố cứng rắn từ cả hai phía.
Trên bề mặt, các chỉ số đều cho thấy hệ thống logistics năng lượng đang chịu áp lực cực lớn. Dữ liệu theo dõi tàu chở dầu quốc tế ghi nhận lưu lượng sụt giảm mạnh, khi các nhà xuất khẩu vùng Vịnh buộc phải cắt giảm sản lượng.
Thế nhưng một nghịch lý đang diễn ra, đó là dòng dầu vẫn chảy qua Hormuz. Không ồn ào hay minh bạch như trước, một hệ thống vận tải song song đang âm thầm duy trì nguồn cung cho toàn cầu.
Đàm phán đổ vỡ đẩy dầu vượt 100 USD, nhưng mạng lưới ngầm vẫn âm thầm giữ nhịp kinh tế toàn cầu (Ảnh: MW).
Bức tranh đối lập giữa các "ông lớn" năng lượng
Trong khi Ả Rập Xê Út, UAE và nhiều quốc gia vùng Vịnh khác đang chật vật vì tuyến đường biển bị hạn chế, Iran lại thể hiện một bức tranh hoàn toàn trái ngược. Các đòn đáp trả qua lại đã khiến hoạt động của những tàu không thuộc Iran qua eo biển Hormuz gần như đóng băng.
Nhiều nhà sản xuất trong khu vực phải tìm cách chuyển hướng xuất khẩu với chi phí đắt đỏ. Dù Saudi Arabia đã nỗ lực khôi phục tuyến đường ống đông - tây sau các sự cố, công suất bơm của nước này vẫn ghi nhận mức giảm khoảng 700.000 thùng mỗi ngày.
Trái ngược với sự đình trệ đó, xuất khẩu của Iran vẫn duy trì nhịp độ đáng kinh ngạc. Theo phân tích dữ liệu từ Reuters, kể từ khi căng thẳng bùng phát vào cuối tháng 2, Iran đã xuất khẩu thành công khoảng 13,7 triệu thùng dầu thô ra thị trường quốc tế.
Số liệu này được cung cấp bởi TankerTrackers.com, đơn vị chuyên theo dõi mạng lưới vận chuyển của các quốc gia chịu lệnh trừng phạt. Thậm chí, dịch vụ theo dõi tàu Kpler còn ước tính sản lượng xuất khẩu của Iran trong 11 ngày đầu tháng 3 lên tới 16,5 triệu thùng.
Hiện tại, mức xuất khẩu dầu thô của Iran dao động từ 1,1 đến 1,5 triệu thùng/ngày. Con số này bám rất sát mức trung bình 1,69 triệu thùng/ngày của năm ngoái, cho thấy sự gián đoạn dường như không chạm tới quốc gia này.
Ảnh vệ tinh cho thấy nhiều siêu tàu chở dầu vẫn đang tấp nập bốc hàng tại đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu chủ lực của Iran. Trước đó, nước này từng đạt đỉnh xuất khẩu 3,79 triệu thùng/ngày vào giữa tháng 2, như một bước chuẩn bị kỹ lưỡng trước biến cố.
Bí mật cỗ máy logistics "vô hình"
Bên dưới bề mặt tĩnh lặng đó, một hệ thống logistics ngầm đang hoạt động trơn tru. Theo Oilprice, mạng lưới này không phải mới xuất hiện mà đã được Tehran âm thầm xây dựng trong nhiều năm. Họ liên tục thích nghi và học hỏi từ mô hình vận tải của Nga sau xung đột Ukraine.
Hệ thống này mang tính phi tập trung cao và được vận hành cực kỳ tinh vi. Cốt lõi của nó nằm ở việc che giấu quyền sở hữu, thao túng tín hiệu nhận dạng tự động (AIS) và thực hiện các hoạt động chuyển tải dầu giữa các tàu ngay trên biển khơi.
Ngay khi căng thẳng bắt đầu, ít nhất 40 tàu đã đồng loạt tắt tín hiệu AIS. Các tàu này thường treo cờ của những quốc gia có quy định lỏng lẻo, thuộc sở hữu của các công ty vỏ bọc và sẵn sàng "biến mất" khỏi radar ở những khúc cua quan trọng.
Chúng không hoạt động đơn lẻ mà tạo thành một chuỗi cung ứng hoàn chỉnh. Điểm xuất phát thường là các cảng của Iran, sau đó vùng Vịnh được dùng làm nơi trung chuyển và lưu trữ nổi. Khu vực Ấn Độ Dương và Đông Nam Á là điểm sang mạn, trước khi tiến về thị trường đích.
Kể từ cuối tháng 2, ít nhất 6 tàu chở dầu lớn đã rời Iran, mang theo hàng chục triệu thùng dầu. Các tàu này thường di chuyển khéo léo trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Iran, kéo dài khoảng 24 hải lý, để duy trì mức độ bảo vệ an toàn cao nhất.
Lưu lượng qua eo biển Hormuz sụt giảm 90% so với trước xung đột nhưng xuất khẩu của Iran vẫn duy trì ở mức cao nhờ "đội tàu bóng tối" (Ảnh: D/A).
Sự chuyển dịch chưa từng có của thị trường năng lượng toàn cầu
Một câu hỏi lớn được giới quan sát đặt ra là tại sao một mạng lưới khổng lồ như vậy lại không bị các cường quốc dập tắt? Câu trả lời nằm ở một nghịch lý chính sách và sự mong manh của thị trường năng lượng toàn cầu.
Ông David Tannenbaum, Giám đốc tại Blackstone Compliance Services, từng bày tỏ sự bất ngờ khi Mỹ không triển khai chiến dịch thu giữ tàu tương tự như đã làm với Venezuela. Tuy nhiên, mọi quyết định ở tầm vĩ mô đều có lý do sâu xa của nó. Hiện tại, khoảng 15-20% dòng chảy dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đã bị gián đoạn do khủng hoảng. Biên độ chịu đựng của thị trường là rất mỏng.
Ông James Lightbourn, nhà sáng lập Cavalier Shipping, nhận định rằng miễn là Iran duy trì được hoạt động vận chuyển, họ có động lực để giữ eo biển mở. Nếu các tàu bị bắt giữ, Iran không còn gì để mất và có thể đóng hoàn toàn eo biển bằng thủy lôi.
Thực tế, đội tàu bóng tối đang được cho phép hoạt động trong những giới hạn nhất định vì nó giúp giữ ổn định thị trường. Ngoài lượng xuất khẩu đều đặn, Iran còn tích trữ khoảng 140 triệu thùng dầu trên biển, đóng vai trò như một kho dự trữ chiến lược không chính thức.
Sự vắng bóng của các tàu minh bạch khiến nhiều người lầm tưởng nguồn cung đã sụt giảm nghiêm trọng. Tuy nhiên, thực tế vẫn có ít nhất 25 tàu chở đầy dầu đang âm thầm hoạt động, bù đắp một phần đáng kể cho sự thiếu hụt trên giấy tờ.
Dù vậy, mạng lưới này tiềm ẩn rủi ro vận hành khổng lồ. Các tàu tham gia thường là tàu cũ, bảo trì kém và thiếu các tiêu chuẩn bảo hiểm quốc tế. Chỉ một sự cố va chạm nhỏ cũng có thể làm đứt gãy nguồn cung và gây thảm họa môi trường.
Theo nhóm phân tích rủi ro chính trị Eurasia Group, những diễn biến phức tạp gần đây có thể khiến lưu lượng tàu thuyền qua eo biển duy trì dưới 10% so với trước căng thẳng. Trong khi đó, bà Helima Croft từ RBC Capital Markets cho rằng các động thái ngoại giao có thể nhằm tạo áp lực buộc những khách hàng lớn phải tham gia tích cực hơn vào bàn đàm phán.
Thị trường dầu đang phản ứng mạnh với rủi ro địa chính trị leo thang (Minh họa: Deriv).
Theo The Guardian, tác động của tình hình hiện tại tới kinh tế vĩ mô vẫn rất rõ nét. Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), bà Kristalina Georgieva, cho biết các kịch bản dự báo đều hướng tới mức tăng trưởng kinh tế thấp hơn và lạm phát dai dẳng.
Bà Wei Yao, chuyên gia kinh tế tại Société Générale, nhận định kịch bản khả dĩ nhất trong ngắn hạn là sự không tuân thủ lộn xộn thay vì leo thang toàn diện. Điều này đồng nghĩa nền kinh tế toàn cầu sẽ phải sống chung với sự gián đoạn kéo dài.
Thị trường năng lượng toàn cầu đang chứng kiến một sự chuyển dịch chưa từng có. Quyền kiểm soát dòng chảy logistics giờ đây đóng vai trò then chốt không kém gì năng lực sản xuất. Dù không minh bạch và đầy rủi ro, chính hệ thống ngầm này đang đóng vai trò chiếc phao cứu sinh, giữ cho thị trường năng lượng toàn cầu duy trì được nhịp độ vận hành.
