Những kịch bản có thể xảy ra khi Mỹ và Iran cùng phong tỏa eo biển Hormuz

Quân đội Mỹ thông báo thực thi lệnh phong tỏa đối với tất cả các hoạt động vận tải đường biển đi và đến các cảng của Iran từ 10h sáng 13/4 theo giờ địa phương. Họ đồng thời cho biết sẽ cho phép các tàu khác quá cảnh qua eo biển Hormuz nếu chúng không dừng lại Iran.

Động thái trên diễn ra sau cuộc đàm phán kéo dài 21 giờ giữa Mỹ và Iran ở Pakistan mà không đạt được thỏa thuận nào do những khác biệt về tương lai của chương trình hạt nhân Iran.

Ông cũng cảnh báo sẽ trả đũa trong trường hợp Iran kháng cự lệnh phong tỏa. "Bất kỳ người Iran nào bắn vào chúng ta, hoặc vào các tàu hòa bình, sẽ bị chúng ta đáp trả khốc liệt”, nhà lãnh đạo Mỹ đăng trên mạng xã hội.

Đáp lại, Iran tuyên bố: "Nếu an ninh của các cảng thuộc Iran tại vùng vịnh Ba Tư và biển Ả rập bị đe dọa, sẽ không có cảng nào ở vịnh Ba Tư và biển Ả rập được an toàn”.

Một lệnh phong tỏa nhằm triệt tiêu nguồn thu của Iran sẽ đánh dấu sự đảo ngược chính sách đột ngột từ phía Washington. Chỉ mới tháng trước, chính quyền Tổng thống Trump còn tuyên bố sẽ miễn trừ một số lệnh trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ của Iran như một cách để giúp xoa dịu cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu.

Việc Mỹ và Iran cùng lúc phong tỏa eo biển Hormuz đe dọa lệnh ngừng bắn 2 tuần đạt được hồi tuần trước, có nguy cơ kéo dài cuộc chiến vốn đã dẫn đến hàng nghìn người thiệt mạng. Lệnh phong tỏa kép cũng làm các thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh hơn nữa, với giá dầu và khí đốt cao hơn đe dọa thúc đẩy lạm phát đồng thời làm chậm tăng trưởng kinh tế.

Trên khắp thế giới, các nhà lọc dầu và các nhà giao dịch đang ra sức để đảm bảo các lô hàng dầu thô có sẵn ngay lập tức khi nguồn cung vật chất thắt chặt.

Một chiến dịch phức tạp

"Việc thực thi lệnh phong tỏa của Mỹ sẽ là một nỗ lực phức tạp, đầy rủi ro và gây tranh cãi về mặt pháp lý. Trên thực tế, điều này sẽ ít giống một cuộc phong tỏa kiểu mẫu trong lịch sử, mà giống một cơ chế ngăn chặn hỗn loạn với rủi ro cao hơn", Andreas Krieg, giảng viên cao cấp tại Trường Nghiên cứu An ninh thuộc Đại học King’s College London, nhận định.

"Phong tỏa là một trong những công cụ mang tính leo thang nhất mà một quốc gia có thể sử dụng trên biển, và tính hợp pháp của nó phụ thuộc vào bối cảnh, tính tương xứng, tính phân biệt và tình trạng xung đột vũ trang hiện tại", ông nói. Việc áp đặt phong tỏa phải tuân thủ một số quy định như phải được thông báo, nghĩa là cảnh báo các tàu có thể bị ảnh hưởng, không được nhắm trực tiếp vào dân thường.

Theo ông, Mỹ sẽ cần phải xác định, theo dõi, gọi loa cảnh báo, chuyển hướng và thậm chí có thể là đổ bộ lên các tàu có liên quan đến các cảng của Iran, tất cả diễn ra trong khi "đang vận hành tại một trong những tuyến đường thủy đông đúc và nhạy cảm nhất về chính trị trên thế giới".

Dữ liệu theo dõi tàu bè lịch sử và theo thời gian thực từ Kpler cho thấy số lượng tàu trong khu vực này đã giảm đáng kể so với trước khi Tổng thống Trump dọa phong tỏa hàng hải đối với các cảng của Iran.

Ông Krieg cho rằng, ngoài việc các tàu tự ý tránh eo biển, việc thực thi có khả năng sẽ dựa trên sự kết hợp giữa tuần tra hải quân, giám sát, cảnh báo hàng hải, tình báo đồng minh và ngăn chặn có chọn lọc. Ông nói thêm, điều này thậm chí có thể bao gồm việc đổ bộ kiểm tra tàu, tương tự kịch bản từng xảy ra tại Venezuela.

Ông James Stavridis, Đô đốc Hải quân Mỹ đã nghỉ hưu, nhận định để thực hiện phong tỏa, Mỹ có thể cần 2 nhóm tác chiến tàu sân bay và khoảng 10 tàu mặt nước bên ngoài vịnh Ba Tư để tuần tra lối vào eo biển Hormuz. Trong vịnh, Mỹ cần ít nhất 6 tàu khu trục và cả sự hỗ trợ của các đồng minh trong khu vực.

Khả năng đáp ứng nguồn lực có thể trở thành một vấn đề thực sự đối với Mỹ, trong khi các nỗ lực rà phá thủy lôi có thể khiến các tàu Mỹ gặp nguy hiểm.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết họ đã bắt đầu thiết lập các điều kiện để rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz vào cuối tuần trước, với 2 tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường được triển khai.

Tổng thống Trump gợi ý các quốc gia khác cũng sẽ tham gia vào lệnh phong tỏa, nhưng vẫn chưa nêu tên bất kỳ quốc gia cụ thể nào sẽ gửi tàu hoặc tài sản khác đến khu vực để hỗ trợ.

Ông Trump đã liên tục kêu gọi các đồng minh châu Âu và châu Á hỗ trợ trong việc mở lại eo biển Hormuz, nhưng phần lớn đã bị từ chối. Một số đồng minh, bao gồm Anh và Nhật Bản, nói rằng họ sẽ chỉ hỗ trợ các nỗ lực sau khi giao tranh trong khu vực chấm dứt.

Chính quyền của Thủ tướng Anh Keir Starmer sẽ không tham gia vào lệnh phong tỏa Hormuz. Anh có các thiết bị bay không người lái săn mìn tự hành trong khu vực nhưng sẽ chỉ triển khai chúng đến eo biển nếu có một kế hoạch khả thi xuất hiện cùng với các đồng minh khác để mở lại eo biển.

Nguy cơ xung đột leo thang

Khi Mỹ và Iran cùng biến eo biển Hormuz trở thành "lá bài đàm phán" bằng các lệnh phong tỏa một phần, thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần giữa họ càng trở nên mong manh và có nguy cơ đổ vỡ và khiến xung đột có nguy cơ mở rộng ra biển.

Quân đội Iran cũng cảnh báo, nếu các cảng của nước này bị đe dọa thì “không cảng nào ở Vùng Vịnh còn an toàn”.

Cũng theo các nhà phân tích, các tàu chiến Mỹ sẽ ở gần các mối đe dọa từ tên lửa và máy bay không người lái của Iran hơn, dẫn đến một chu kỳ leo thang nguy hiểm nếu bất kỳ tàu nào bị bắn trúng.

Lực lượng Houthi, đồng minh của Iran, cũng có thể tìm cách gây gián đoạn dòng chảy dầu khí ở biển Đỏ.

"Những rủi ro và chi phí của một cuộc phong tỏa kéo dài và sức ép tiềm tàng từ các bên liên quan khác có thể khiến Mỹ theo đuổi đến lệnh phong tỏa", các nhà phân tích của Bloomberg nhận định.

Trong khi đó, với Iran, tình trạng phong tỏa hàng hải trong ngắn hạn không quá đáng lo ngại bởi Tehran tính toán rằng việc đóng cửa này gây áp lực lên nền kinh tế toàn cầu nhiều hơn là lên chính họ.

"Điều này hoàn toàn ổn đối với Iran, vì nó kéo dài tình trạng bóp nghẹt đối với nền kinh tế toàn cầu. Iran có thể đóng cửa cả eo biển Bab el-Mandeb (một điểm nghẽn ngoài khơi bờ biển Yemen), khi đó Mỹ sẽ phải đối mặt với thêm một rắc rối nữa”, ông nhận định.

Ngay từ khi cuộc chiến bắt đầu, Iran đã nêu rõ một trong những mục tiêu hàng đầu của họ khi phải đối mặt với điều mà họ coi là trận chiến sống còn là đẩy chi phí xung đột lên cao đối với Mỹ, các đồng minh của Mỹ và nền kinh tế toàn cầu.

Tác động thị trường năng lượng, kinh tế toàn cầu

"Lệnh phong tỏa nhằm tăng áp lực kinh tế lên Iran, nhưng các lệnh phong tỏa hiếm khi mang lại hiệu quả nhanh chóng mặc dù chúng có thể mang tính quyết định trong dài hạn. Trong khi đó, điều mà Washington coi trọng hơn bất cứ thứ gì khác chính là một kết quả nhanh chóng", Euan Graham, một chuyên gia cao cấp tại Viện Chính sách Chiến lược Australia, cho biết.

Sắc lệnh cấm vận hàng hải với Iran của ông Trump phản ánh hy vọng rằng ông có thể áp dụng mô hình can thiệp tại Venezuela vào Iran. Trước đó, Mỹ đã bắt giữ Tổng thống đương nhiệm Venezuela Nicolas Maduro trong một chiến dịch quân sự sau khi phong tỏa hàng hải quốc gia Mỹ Latinh này.

“Chúng tôi đang thiết lập một cuộc phong tỏa toàn diện. Chúng tôi sẽ không để Iran kiếm tiền từ việc bán dầu cho những người mà họ thích, hay không thích, hay bất kể là ai đi chăng nữa. Các bạn đã thấy những gì chúng tôi làm với Venezuela. Nó sẽ tương tự như vậy, nhưng ở một cấp độ cao hơn”, ông Trump trả lời phỏng vấn Fox News hôm 12/4.

Ở bề nổi, lệnh cấm vận hàng hải này nhằm làm suy yếu khả năng tài trợ cho quốc phòng của Iran bằng cách hạn chế nguồn thu từ xuất khẩu dầu mỏ. Tuy nhiên, một chiến dịch như vậy có nguy cơ khiến thị trường năng lượng toàn cầu thêm bất định, kéo giá nhiên liệu tăng.

“Việc đóng cửa hoàn toàn eo biển sẽ đẩy giá dầu tăng vọt hơn cả trước đây, đồng thời gây thêm áp lực từ cộng đồng quốc tế lên Mỹ”, Jennifer Kavanagh, giám đốc phân tích quân sự tại Defense Priorities, một tổ chức tư vấn có trụ sở tại Washington, nhận định.

Theo ông Anas Alhajji, cựu kinh tế trưởng tại NGP Energy Capital Management, các tàu không thuộc sở hữu của Iran có khả năng sẽ tiếp tục né tránh eo biển này, bất chấp những cam kết từ quân đội Mỹ rằng họ sẽ không bị cản trở, do mức phí bảo hiểm tăng cao.

Ông Alhajji cho biết các tàu cũng có thể lo ngại các hành động trả đũa từ phía Iran. "Do đó, việc ông Trump phong tỏa các cảng của Iran thực chất chính là một cuộc phong tỏa đối với toàn bộ eo biển Hormuz", ông Alhajji lập luận.

Trita Parsi, người đồng sáng lập Viện Quincy về Quản trị Quốc gia có Trách nhiệm có trụ sở tại Mỹ, cho rằng một lệnh phong tỏa có thể sẽ gây ra những tác động dây chuyền khắp nền kinh tế toàn cầu.

"Bất cứ yếu tố nào làm sụt giảm thêm lượng dầu trên thị trường hiện nay đều sẽ đẩy giá dầu thô lên cao, từ đó kéo theo giá xăng tăng thêm nữa", ông Parsi nói.

Giá dầu đã tăng vọt lên trên ngưỡng 100 USD/thùng vào hôm 13/4 sau khi ông Trump thông báo rằng kế hoạch phong tỏa eo biển Hormuz. Ông Parsi dự đoán giá dầu có thể vượt ngưỡng 150 USD/thùng nếu lệnh phong tỏa châm ngòi cho các hành động trả đũa từ lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn tại Yemen - lực lượng có khả năng đóng cửa eo biển Bab al-Mandeb nối biển Đỏ với vịnh Aden và Ấn Độ Dương.

Sự gia tăng giá dầu và khí đốt kéo theo đó cũng sẽ khiến chi phí hóa chất, phân bón và các nguyên liệu thô dùng để sản xuất nhựa tăng lên.

Cameron Johnson, đối tác cấp cao tại công ty tư vấn chuỗi cung ứng Tidalwave Solutions có trụ sở tại Thượng Hải, dự báo giá của nhiều loại nguyên liệu thô có thể sẽ tăng trong vòng vài tuần tới nếu Mỹ thực thi và duy trì lệnh phong tỏa.

"Yếu tố bất định thực sự nằm ở khung thời gian của chiến dịch này. Nếu đây chỉ là một chiến thuật đàm phán, hãy nhớ rằng chúng ta vẫn còn 8 hoặc 9 ngày nữa mới hết hạn ngừng bắn, thì nó có thể không quá nghiêm trọng. Nhưng nếu tình trạng này kéo dài đến cuối tháng và sang tuần đầu tiên của tháng 5, bạn sẽ thấy giá nguyên liệu thô trên toàn thế giới tăng vọt", ông Johnson nói với Al Jazeera. 

Deborah Elms, người đứng đầu chính sách thương mại tại Quỹ Hinrich ở Singapore, cho rằng tình hình đối với các chuỗi cung ứng toàn cầu có thể trở nên "tồi tệ hơn nhiều" dưới lệnh phong tỏa.

"Một số vấn đề là hiển nhiên, nhưng có nhiều vấn đề thì không. Ví dụ, các loại vải vóc sẽ trở nên đắt đỏ hơn. Việc đóng gói vốn đã là một thách thức đối với các doanh nghiệp. Nhiều nơi không thể có vỉ bấm cho thuốc viên hay nắp đậy cho hàng tiêu dùng. Chúng ta có thể dự đoán những hệ lụy đối với sản xuất lương thực vào cuối năm nay và sang năm sau do sự gián đoạn nguồn cung phân bón", bà Elms nhận định. 

"Sự gián đoạn vận tải biển và rủi ro gia tăng trong khu vực vốn đã hiện hữu do cuộc xung đột. Mối đe dọa này không tạo ra bối cảnh đó, mà nó khuếch đại rủi ro bằng cách củng cố thêm sự bất định xung quanh một trong những điểm nghẽn quan trọng nhất thế giới", ông Norville nói.