Công nghệ vũ trụ như không khí: Hiện diện mỗi ngày nhưng không ai nhận ra

Ngày 4/2/2021, Chiến lược phát triển và ứng dụng khoa học và công nghệ (KH&CN) vũ trụ đến năm 2030 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, mở đường cho sự phát triển về KH&CN vũ trụ trong giai đoạn mới.

Thủ tướng Chính phủ khi đó giao cho Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam nhiệm vụ xây dựng và triển khai Đề án "Tăng cường năng lực quốc gia về quan sát Trái Đất dựa trên vệ tinh nhỏ" để từng bước thực hiện các mục tiêu đưa ra của chiến lược vũ trụ.

Công nghệ phủ khắp từ núi rừng đến đô thị

 Có thể hiểu, quan sát Trái Đất chính là hoạt động viễn thám - tức thu nhận thông tin về bề mặt Trái Đất thông qua các vệ tinh hoặc thiết bị từ xa.

Ông Trần Tuấn Ngọc, Cục trưởng Cục Viễn thám Quốc gia ví von: "Công nghệ vũ trụ giống như không khí, chúng ta sử dụng mỗi ngày nhưng không nhận ra".

Hiện nay, khi nói đến ứng dụng của viễn thám, có thể thấy lĩnh vực này đã được triển khai rộng khắp trong nhiều ngành, đặc biệt là trong nông nghiệp và môi trường.

"Trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường, viễn thám được ứng dụng ở rất nhiều mảng khác nhau, từ quản lý nông nghiệp, lâm nghiệp, đến quản lý biển, hải đảo, ngư nghiệp, đê điều, phòng chống thiên tai và khí tượng thủy văn.

Có thể khẳng định rằng dữ liệu viễn thám đã được sử dụng tại hầu hết các bộ, ngành liên quan", Ông Trần Tuấn Ngọc chia sẻ.

Ông lấy ví dụ, trong công tác kiểm kê, điều tra và đánh giá tài nguyên rừng, dữ liệu viễn thám là một trong những nguồn dữ liệu đầu vào quan trọng nhất, được sử dụng xuyên suốt các chu kỳ kiểm kê rừng nhằm theo dõi diễn biến tài nguyên rừng của Việt Nam.

Ngoài ra, trong phòng, chống thiên tai, viễn thám đóng vai trò quan trọng trong giám sát diện tích lũ lụt, cung cấp thông tin về tình trạng ngập lụt, phục vụ công tác quản lý và ứng phó thiên tai.

Không chỉ dừng lại ở đó, công nghệ này còn được mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác.

"Chẳng hạn, trong lĩnh vực xây dựng, viễn thám có vai trò quan trọng trong quản lý và phát triển đô thị, hỗ trợ giám sát biến động, sự phát triển của đô thị cũng như phục vụ công tác quy hoạch.

Trong lĩnh vực an ninh, quốc phòng, dữ liệu viễn thám đặc biệt quan trọng khi cung cấp thông tin về các khu vực ngoài lãnh thổ, góp phần bảo vệ chủ quyền và đảm bảo an ninh quốc gia", Cục trưởng nhấn mạnh.

Đồng bộ hệ sinh thái viễn thám

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng và phạm vi ứng dụng viễn thám ngày càng mở rộng, việc hoàn thiện khung pháp lý cho viễn thám trở nên hết sức cấp thiết.

Nghị định số 03/2019/NĐ-CP của Chính phủ trước đây chủ yếu quy định về hoạt động thu nhận, xử lý, lưu trữ và khai thác dữ liệu viễn thám, trong đó nguồn dữ liệu chủ yếu đến từ các hệ thống vệ tinh.

Theo Cục trưởng Trần Tuấn Ngọc, công nghệ viễn thám đang phát triển nhanh chóng và yêu cầu quản lý ngày càng toàn diện, hoạt động viễn thám đang được đặt ra yêu cầu phải quản lý theo hướng thống nhất, đồng bộ trên toàn bộ các nền tảng, từ viễn thám vệ tinh đến các hệ thống quan trắc tầm thấp và các hoạt động thu nhận dữ liệu trên mặt đất.

Một điểm thay đổi quan trọng khác là yêu cầu về chia sẻ và khai thác dữ liệu.

Theo định hướng chuyển đổi số quốc gia, dữ liệu viễn thám đang được xác định là một thành phần quan trọng trong hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia, cần được kết nối, tích hợp và chia sẻ phục vụ cho các bộ, ngành, địa phương trong công tác quản lý, điều hành và phát triển kinh tế - xã hội.

Bên cạnh đó, phạm vi ứng dụng của viễn thám hiện nay đã mở rộng ra hầu hết các lĩnh vực, không chỉ trong ngành nông nghiệp và môi trường mà còn ở xây dựng, quy hoạch đô thị, tài nguyên, an ninh - quốc phòng.

Trong định hướng sửa đổi chính sách, việc hoàn thiện cơ chế nhằm thúc đẩy ứng dụng viễn thám được đặt ra, trong đó có việc tăng cường áp dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo để xử lý dữ liệu nhanh hơn, tiến tới cung cấp thông tin gần thời gian thực cho các cơ quan quản lý.

Liên quan đến việc đầu tư phát triển vệ tinh viễn thám, đây được xem là một hướng đi có ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam.

Trước hết, việc phát triển và làm chủ công nghệ vệ tinh góp phần nâng cao năng lực khoa học - công nghệ quốc gia. Đây là lĩnh vực tích hợp nhiều công nghệ cao, qua đó thúc đẩy nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Bên cạnh đó, việc sở hữu và vận hành vệ tinh viễn thám giúp nâng cao năng lực quan sát, giám sát trên phạm vi rộng, góp phần phục vụ hiệu quả các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời hỗ trợ bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia.

Đặc biệt, vệ tinh là dấu mốc khẳng định vị thế quốc gia trên không gian vũ trụ.

Năng lực này cũng giúp mở rộng khả năng thu thập thông tin không chỉ trong phạm vi lãnh thổ mà còn ở khu vực xung quanh, phục vụ công tác dự báo, cảnh báo sớm và hoạch định chính sách.