Biết mình mắc bệnh nặng, ông Nguyễn Văn A. (TPHCM) chủ động lập 2 bản di chúc, một bản để lại tài sản cho người vợ đầu và các con chung, bản còn lại cho người vợ sau (không đăng ký kết hôn) và 2 người con.
Không lâu sau ông A. qua đời, mẹ ông (bà B.) lúc này vẫn còn sống. Theo quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, bà B. là người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, tức vẫn được hưởng một phần di sản dù nội dung di chúc không đề cập.
Tổng tài sản ông A. để lại gồm 2 căn nhà, mỗi căn trị giá khoảng 50 tỷ đồng, tổng cộng khoảng 100 tỷ đồng. Hàng thừa kế thứ nhất gồm 7 người: vợ hợp pháp, 3 con với vợ đầu, 2 con với vợ sau và mẹ ông A.
Người dân đến giải quyết các thủ tục hành chính (Ảnh minh họa: Gia Đoàn).
Theo cách tính, bà B. được hưởng 2/3 giá trị tài sản của một suất thừa kế, tương đương khoảng 9,5 tỷ đồng.
Sau khi ông A. mất, các bên tiến hành thủ tục khai nhận di sản. Tuy nhiên, khi vận động bà B. ký văn bản từ chối nhận tài sản để thuận lợi cho việc chia theo di chúc, bà không đồng ý.
Một thời gian sau bà B. cũng qua đời. Tuy nhiên, câu chuyện chưa dừng lại.
Quyền hưởng di sản của bà B. tiếp tục được chuyển cho các con của bà, tức anh chị em ruột của ông A. Những người này cũng không từ chối phần tài sản, với quan điểm "pháp luật cho thì cứ nhận", số tài sản đó không dùng đến thì mang đi từ thiện.
Nếu không thuyết phục được anh em bên chồng, người vợ của ông A. nguy cơ phải chia thêm gần 10 tỷ đồng ngoài nội dung di chúc.
Là người tư vấn pháp lý cho một trong hai gia đình, luật sư Trần Viết Hà (Đoàn luật sư tỉnh Đắk Lắk) đề xuất phương án thỏa thuận dung hòa lợi ích các bên.
Theo đó, gia đình người vợ đầu hỗ trợ 3 tỷ đồng, gia đình vợ sau hỗ trợ 3 tỷ đồng để các anh chị em bên chồng đồng ý ký từ chối nhận di sản.
Phương án này giúp 2 gia đình hoàn tất thủ tục khai nhận và phân chia tài sản theo đúng di chúc ông A. để lại, giảm thiểu chi phí phát sinh.
So với việc để pháp luật phân chia, số tiền "thỏa thuận" khoảng 6 tỷ đồng thấp hơn đáng kể so với khoản 9,5 tỷ đồng có thể phải chia nếu áp dụng đầy đủ quy định về thừa kế không phụ thuộc di chúc.
Từ câu chuyện này, luật sư Hà cho biết, những người vợ trong hoàn cảnh tương tự cần đặc biệt lưu ý các phương án xử lý để hạn chế tối đa việc tài sản của mình phải chia cho anh chị em bên chồng.
Lý giải điều này, luật sư cho biết, theo quy định pháp luật, khi một người qua đời, hàng thừa kế thứ nhất không chỉ bao gồm vợ hoặc chồng và các con, mà còn có cả cha mẹ ruột của người đã mất.
Những người này sẽ được hưởng phần di sản ngang bằng với các đồng thừa kế khác, tức mỗi người một suất như nhau.
Trong trường hợp cha mẹ ruột của người đã mất không đồng ý ký từ chối nhận di sản, việc đầu tiên gia đình cần làm là trực tiếp gặp gỡ, trao đổi, thuyết phục để họ đồng ý ký từ chối.
"Trong nhiều trường hợp, nếu bố mẹ hai bên không có nhu cầu, họ sẵn sàng ký văn bản từ chối nhận di sản. Trường hợp họ vẫn muốn nhận một phần, gia đình có thể thỏa thuận đưa cho bố mẹ một khoản phù hợp, sau đó nhờ họ ký từ chối nhận di sản.
Điều quan trọng là cần xử lý sớm. Nếu không, khi bố mẹ qua đời, phần quyền này sẽ chuyển sang cho anh chị em bên chồng hoặc bên vợ. Khi đó, việc thỏa thuận sẽ phức tạp hơn nhiều, bởi không phải ai cũng sẵn sàng từ chối, nhất là khi giá trị tài sản lên tới hàng tỷ đồng", luật sư chia sẻ.
Trong trường hợp không thể thỏa thuận, theo luật sư Hà, gia đình cần chuyển hướng xử lý bằng cách xem xét, tính toán công sức đóng góp của người đã mất trong quá trình tạo lập tài sản.
Ví dụ, người chồng đã mất nhưng đóng góp không đáng kể vào việc hình thành khối tài sản, người vợ có thể đưa ra chứng cứ để chứng minh phần công sức của mình nhiều hơn, từ đó làm cơ sở xác định lại tỷ lệ tài sản khi phân chia.
"Dựa trên các chứng cứ về công sức đóng góp, có thể xác định tỷ lệ sở hữu tài sản, chẳng hạn theo tỷ lệ 7/3. Khi đó, phần tài sản của người đã mất chỉ có 30%, tỷ lệ tài sản mang đi chia lại cho bố mẹ chồng hay anh em bên chồng giảm đi rất nhiều.
Ngoài ra, cần rà soát đầy đủ các khoản nợ của người đã mất để đưa vào khối nghĩa vụ phải xử lý. Tránh trường hợp bỏ sót, sau này phải tự gánh nợ, còn tài sản của mình lại phải đi chia", luật sư lưu ý.
