Bản đồ minh họa vị trí eo biển Bab el-Mandeb (Ảnh: Telegraph).
“Yết hầu thứ hai” của thế giới
Trong suốt nhiều năm, eo biển Hormuz luôn được xem là trung tâm của mọi kịch bản leo thang giữa Mỹ và Iran. Đây là tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu và bất kỳ sự gián đoạn nào cũng có thể tạo ra cú sốc năng lượng tức thì.
Chính vì vậy, khi Iran quyết định gây áp lực bằng cách làm gián đoạn Hormuz, mục tiêu rất rõ ràng: buộc Washington phải trả giá cho các hành động đối với nước này. Đáp lại, Mỹ nâng mức căng thẳng bằng các biện pháp hải quân nhằm siết chặt kinh tế Iran, tạo thế đối đầu trực diện tại khu vực này.
Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở việc Iran có tiếp tục leo thang tại Hormuz hay không, mà là cách Tehran thay đổi hướng tiếp cận. Thay vì tăng cường đối đầu tại một điểm mà Mỹ đã chuẩn bị kỹ lưỡng, Iran có thể mở rộng không gian xung đột sang một khu vực khác - nơi Washington khó kiểm soát hơn.
Điểm đó chính là eo biển Bab el-Mandeb, cửa ngõ phía nam của biển Đỏ.
Nằm cách Hormuz khoảng 2.900km, Bab el-Mandeb là điểm nghẽn chiến lược kết nối biển Đỏ với Ấn Độ Dương. Với chiều rộng chỉ khoảng 30km, đây là nơi mọi dòng chảy hàng hóa từ kênh đào Suez ra thế giới đều phải đi qua.
Khoảng 12% lượng dầu toàn cầu và một phần đáng kể hàng hóa thương mại quốc tế phụ thuộc vào tuyến này. Trong bối cảnh một số dòng chảy năng lượng đã chuyển hướng khỏi Hormuz để tránh rủi ro, Bab el-Mandeb càng trở nên quan trọng hơn.
Điều đó cũng đồng nghĩa với việc nếu khu vực này bị gây rối, hệ thống thương mại toàn cầu sẽ không còn nhiều "đường thoát".
Khi hai “yết hầu” cùng bị siết
Iran không cần phải đóng hoàn toàn Bab el-Mandeb nhưng vẫn có thể đạt được mục tiêu. Thực tế từ giai đoạn 2023-2025 cho thấy lực lượng Houthi đã thực hiện hơn 100 vụ tấn công vào tàu thương mại bằng UAV, tên lửa chống hạm và xuồng không người lái. Chỉ riêng mức độ này đã đủ khiến nhiều hãng vận tải và bảo hiểm rút khỏi tuyến đường, buộc tàu phải đi vòng qua châu Phi.
Không có phong tỏa chính thức, không có tuyên bố đóng cửa, nhưng tuyến hàng hải vẫn tê liệt trên thực tế. Đây là dạng chiến tranh vùng xám điển hình: không vượt ngưỡng xung đột toàn diện, nhưng vẫn tạo ra tác động chiến lược.
Một trong những điểm tinh vi nhất trong cách tiếp cận này là Iran không cần trực tiếp triển khai lực lượng. Thay vào đó, Tehran tận dụng các lực lượng ủy nhiệm để tạo sức ép.
Với Houthi kiểm soát phần lớn bờ biển Yemen dọc biển Đỏ, Iran có trong tay một “đòn bẩy địa lý” mà không cần xuất hiện công khai. Điều này tạo ra khoảng cách chiến lược quan trọng: tác động là có thật, nhưng trách nhiệm trực tiếp lại khó chứng minh.
Cách tiếp cận này cho phép Tehran linh hoạt điều chỉnh mức độ leo thang. Khi cần gây áp lực, các cuộc tấn công có thể gia tăng. Khi cần giảm nhiệt, hoạt động có thể tạm lắng mà không cần thay đổi lập trường chính thức.
Điểm đáng lo ngại nhất nằm ở khả năng hai điểm nghẽn chiến lược - Hormuz và Bab el-Mandeb cùng lúc chịu áp lực.
Nếu Hormuz bị gián đoạn, dòng chảy năng lượng có thể chuyển sang biển Đỏ. Nhưng nếu Bab el-Mandeb cũng trở nên bất ổn, toàn bộ hệ thống sẽ bị “khóa cứng”. Khi đó, chi phí vận tải, bảo hiểm và giá năng lượng sẽ tăng nhanh, tạo ra hiệu ứng dây chuyền trên toàn cầu.
Bài toán khó cho Mỹ
Cách tiếp cận hiện tại của Mỹ dường như tập trung vào Hormuz như một điểm trọng yếu có thể kiểm soát. Tuy nhiên, nếu xung đột lan sang biển Đỏ, giả định này bắt đầu mất hiệu lực.
Khác với Hormuz, biển Đỏ trải dài, phức tạp và gắn với nhiều điểm nóng địa chính trị. Việc bảo vệ toàn bộ tuyến hàng hải tại đây đòi hỏi nguồn lực lớn hơn nhiều, trong khi hiệu quả không thể đảm bảo tuyệt đối.
Điều này đặt Washington vào thế bị động: phải phản ứng tại nhiều điểm cùng lúc, trong khi đối phương chỉ cần tạo ra đủ mức độ bất ổn để duy trì áp lực.
Nhìn từ góc độ chiến lược, điều Iran đang hướng tới dường như không phải là chiến thắng trong một trận hải chiến, mà là kéo giãn toàn bộ hệ thống. Bằng cách có thể mở rộng không gian xung đột từ Hormuz sang biển Đỏ, Tehran sẽ buộc Mỹ và các đồng minh phải phân tán nguồn lực, đồng thời khiến chi phí duy trì ổn định tăng nhanh theo thời gian.
Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là liệu một eo biển có bị phong tỏa hay không, mà là liệu hệ thống toàn cầu có thể chịu đựng áp lực tại nhiều điểm nghẽn cùng lúc hay không.
Nếu điều đó xảy ra, “nước cờ thật” của Iran sẽ không nằm ở Hormuz, mà ở khả năng biến toàn bộ mạng lưới vận tải thành một bài toán vượt ngoài tầm kiểm soát của bất kỳ chiến lược đơn điểm nào.
