Mỹ và Iran đàm phán ở Islamabad hôm 11/4 (Ảnh: CGTN).
Mỹ và Iran không có nhiều lựa chọn
Cả Mỹ và Iran hiện đều có rất ít lựa chọn ngoài việc phải tiến tới một thỏa thuận nhằm chấm dứt cuộc xung đột đã kéo dài hơn một tháng. Đây là một "sự thật không lời" kể từ khi xung đột bắt đầu, và điều này càng trở nên rõ ràng hơn trong 5 ngày cuối cùng của thỏa thuận ngừng bắn.
Đối với Mỹ, vòng đàm phán đầu tiên tại Islamabad hôm 11/4, bất chấp thời lượng kéo dài kỷ lục, dường như là một phần trong nỗ lực nhằm củng cố vị thế thương lượng của Washington.
Lệnh phong tỏa các cảng của Iran diễn ra ngay sau đó nhanh chóng đến mức có khả năng Nhà Trắng đã dự tính bước leo thang này từ trước. Mỹ sẽ cần thời gian để lệnh phong tỏa tác động sâu rộng đến nền kinh tế Iran, nhưng ngay cả khi chỉ đạt 60% hiệu quả, nó cũng sẽ ảnh hưởng đáng kể đến nền kinh tế Tehran cũng như các đồng minh phụ thuộc vào dầu mỏ của họ.
Khả năng thành công của vòng đàm phán thứ hai đang tăng lên cùng với những đòi hỏi chính trị cấp bách của các bên trên bàn hội nghị. Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai mong muốn một thỏa thuận, và ông cho rằng Iran cũng vậy.
Tuy nhiên, trên hết, trong bối cảnh lạm phát và giá xăng dầu tăng cao, ông Trump đang cần gấp một thỏa thuận.
Iran lại càng cần một thỏa thuận khẩn thiết hơn ngay cả khi họ tuyên bố sẵn sàng cho một cuộc chiến kéo dài. Những thiệt hại với sau hơn một tháng bị ném bom là không thể bác bỏ khi hơn 13.000 mục tiêu bị bắn phá.
Trong bối cảnh đó, việc quay trở lại các hành động thù địch toàn diện giữa Mỹ và Iran có vẻ ít khả thi hơn là một sự thỏa hiệp thông qua đàm phán.
Mỹ và Iran cần một thỏa thuận
Hai bên dường như đồng ý rằng eo biển Hormuz có thể được mở lại khi lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng của Iran đã làm giảm đáng kể đòn bẩy của Tehran trong vấn đề này. Iran biết mình cần phải cho phép lưu thông tự do hơn để giảm bớt áp lực.
Hai bên đều đồng ý về việc Iran hoãn làm giàu hạt nhân. Một quan chức Mỹ cho biết Iran muốn thời hạn là 5 năm, tức là giữa nhiệm kỳ Tổng thống Mỹ tiếp theo. Trong khi đó, một nguồn tin thân cận với các cuộc thảo luận cho biết Mỹ muốn 20 năm, một động thái nhằm gác lại vấn đề cho thế hệ sau.
Khả năng làm giàu hạt nhân của Iran đã bị suy giảm do các cuộc ném bom của Mỹ và Israel trong năm nay và năm ngoái. Những gì còn lại là hơn 400kg uranium làm giàu ở mức 60% mà ông Trump nói rằng "đã bị chôn vùi trong đống đổ nát". Khó có khả năng Tehran coi kho dự trữ này là thứ có thể dễ dàng chuyển đổi thành bom trong tương lai gần, giữa lúc ưu thế trên không và khả năng giám sát của Mỹ và Israel đang ở mức đỉnh điểm.
Vấn đề nằm ở chủ quyền của Iran, vốn có thể được giải quyết thông qua việc sử dụng Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) để chuyển số uranium đó sang Nga, bán đi, "pha loãng" xuống mức làm giàu thấp, như một phần của sứ mệnh giám sát rộng lớn hơn mà Mỹ muốn nối lại.
Nhân tố khó đoán nhất vẫn là Israel. Iran muốn các nhóm ủy nhiệm của mình ở Li Băng và những nơi khác được để yên. Hezbollah đã chứng minh rõ ràng qua nhiều tuần giao tranh và tấn công bằng tên lửa rằng cuộc chiến năm 2024 không làm họ tê liệt vĩnh viễn.
Chính phủ Li Băng đang tiến hành các cuộc đàm phán trực tiếp đầu tiên với Israel sau nhiều năm, nhưng rõ ràng họ đã không thực hiện được cam kết giải giáp vũ khí của Hezbollah và khó có thể làm được điều đó trong tương lai gần.
Các cuộc đàm phán mới nổi lên có khả năng sẽ tách vấn đề này thành một vấn đề riêng biệt, cho phép Israel tấn công khi thấy phù hợp. Tần suất các cuộc tấn công Li Băng sẽ giảm đi, trong khi Mỹ có thể tuyên bố về tiến trình hướng tới một giải pháp.
Những điểm nghẽn trước một thỏa thuận Mỹ - Iran giờ đây không còn giống như những rào cản không thể vượt qua, mà giống như những chi tiết nhỏ về lòng tự trọng và vị thế. Các bên chỉ chấp nhận một thỏa thuận mà họ có thể tuyên bố một chiến thắng. Iran phải cảm thấy năng lực răn đe quân sự của mình vẫn còn: rằng họ đã phô diễn đủ sức mạnh và khiến một cuộc tấn công khác (từ Mỹ và Israel) ít có khả năng xảy ra hơn.
Để đánh giá một thỏa thuận với Iran, ông Trump có lẽ sẽ đặt ra 2 câu hỏi.
Thứ nhất, liệu bất kỳ thỏa thuận lớn nào với Iran có tốt hơn thỏa thuận mà cựu Tổng thống Barack Obama đã ký năm 2015 và chính ông Trump đã hủy bỏ trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình. Điều đó sẽ rất khó xác định: cơ sở hạ tầng hạt nhân của Iran đã bị hư hại nặng nề, và ông Trump đang tìm cách để Iran không còn vật liệu đã làm giàu hoặc phương tiện để làm giàu thêm, vì vậy mục tiêu đó có thể đạt được.
Thứ hai là khả năng phục hồi của Iran hậu xung đột sau những hư hại về cơ sở hạ tầng có thể kéo dài cả một thế hệ.
Ông Trump có thể đạt được một thỏa thuận giúp giảm bớt khả năng chế tạo bom hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, nó cũng có thể khiến những người cứng rắn ở Iran cảm thấy họ cần một quả bom hơn bao giờ hết.
