Lực lượng Mỹ được triển khai tham gia chiến dịch phong tỏa hàng hải Iran (Ảnh: CENTCOM).
Khi thời hạn 2 tuần ngừng bắn giữa Mỹ và Iran sắp kết thúc, câu hỏi then chốt được đặt ra là liệu hai nước có thể đạt được thỏa thuận chấm dứt cuộc chiến đã cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người và gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu hay không.
Theo một số nguồn tin, sau khi các cuộc đàm phán ở Pakistan kết thúc mà không đạt được thỏa thuận, hai bên đang xem xét gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 2 tuần nữa để có thêm thời gian đàm phán một thỏa thuận hòa bình.
Lệnh ngừng bắn hiện tại phần lớn đã được duy trì kể từ khi bắt đầu vào ngày 8/4. Tuy nhiên, một số điểm mấu chốt có thể thách thức lệnh ngừng bắn này và cản trở một giải pháp lâu dài hơn.
Các trở ngại đối với việc giải quyết triệt để xung đột Mỹ - Iran gồm eo biển Hormuz, chương trình hạt nhân của Iran và giao tranh ở Li Băng. Nếu giải quyết thành công các vấn đề này, cuộc chiến sẽ đi đến hồi kết.
Eo biển Hormuz
Sau khi xung đột bắt đầu, Iran đã phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới, khiến giá năng lượng tăng vọt.
Iran tiếp tục vận chuyển dầu thô xuất khẩu qua eo biển Hormuz và chỉ cho phép một số tàu khác đi qua eo biển.
Biện pháp này được thực hiện để hạn chế xuất khẩu dầu của Iran và gây áp lực kinh tế lên chính quyền Tehran để mở lại eo biển Hormuz.
Chiến lược của Mỹ có thể phản tác dụng vì việc Washington áp lệnh phong tỏa có nguy cơ làm giảm thêm lượng tàu đi qua eo biển Hormuz.
Iran cũng dọa trả đũa bằng cách làm gián đoạn hoạt động vận chuyển hàng hóa ở biển Đỏ - một tuyến đường thay thế quan trọng cho eo biển Hormuz để Ả rập Xê út tiếp tục xuất khẩu dầu.
Iran khó có thể từ bỏ quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz - và rộng hơn là nền kinh tế toàn cầu - một cách dễ dàng nếu không có những nhượng bộ đáng kể từ phía Mỹ.
Iran từng trải qua những thời kỳ dài xuất khẩu dầu mỏ ở mức thấp, bao gồm trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Mỹ Donald Trump, khi ông theo đuổi chiến lược “gây áp lực tối đa” bằng các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt.
Ngay cả khi lệnh phong tỏa của Mỹ buộc Iran phải nhượng bộ, việc vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz cũng sẽ cần thời gian để được nối lại một cách bình thường.
Các chủ tàu cần được thuyết phục rằng thủy thủ đoàn và tàu của họ có thể di chuyển an toàn mà không bị nhắm mục tiêu bởi tên lửa, máy bay không người lái hoặc thủy lôi. Một lượng lớn tàu đã bị ùn tắc ở cả hai phía của eo biển.
Ảnh vệ tinh chụp cơ sở hạt nhân Natanz, tỉnh Isfahan, miền Trung Iran (Ảnh: AFP).
Chương trình hạt nhân của Iran
Tổng thống Trump tuyên bố các cuộc đàm phán ở Pakistan không đạt được thỏa thuận vì Iran từ chối từ bỏ chương trình hạt nhân của nước này.
Mỹ đang thúc đẩy việc loại bỏ năng lực hạt nhân của Iran - ngoại trừ nhà máy điện hạt nhân dân sự ở Bushehr - để nước này không thể chế tạo bom hạt nhân.
Chính quyền Tổng thống Trump muốn Iran ngừng tất cả hoạt động làm giàu uranium và giao nộp kho dự trữ uranium được làm giàu cao cho Mỹ.
Báo New York Times đưa tin Mỹ đề xuất đình chỉ mọi hoạt động hạt nhân của Iran trong 20 năm tại cuộc đàm phán ở Pakistan, trong khi Iran chỉ muốn tối đa 5 năm.
Iran từ lâu đã phủ nhận ý định phát triển vũ khí hạt nhân, khẳng định có quyền làm giàu uranium cho mục đích dân sự.
Lần gần đây nhất cơ quan giám sát hạt nhân của Liên hợp quốc có thể xác minh trữ lượng uranium của Iran là trước các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào tháng 6/2025.
Các thanh tra viên xác định rằng Iran đã tích trữ 441 kg uranium được làm giàu đến 60%, nếu được xử lý thêm, sẽ đủ nguyên liệu để chế tạo khoảng 12 quả bom hạt nhân. Vị trí và tình trạng hiện tại của kho dự trữ này vẫn chưa rõ ràng.
Xung đột Li Băng
Israel và Mỹ đã đồng ý tạm dừng các cuộc tấn công vào Iran trong 2 tuần, nhưng hiện vẫn còn bất đồng về việc liệu thỏa thuận ngừng bắn có bao gồm Li Băng hay không, nơi Israel đang tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn.
Iran và Pakistan, bên trung gian quan trọng trong thỏa thuận ngừng bắn, cho biết Li Băng nằm trong phạm vi thỏa thuận ngừng bắn, trong khi Israel và Mỹ phản bác điều này.
Xung đột kéo dài ở Li Băng có nguy cơ làm suy yếu bất kỳ nỗ lực nào của Mỹ nhằm hạ nhiệt căng thẳng với Iran.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố Tehran sẽ “không bao giờ bỏ rơi người anh em Li Băng”.
Những điểm bất đồng khác
Chính quyền Mỹ cũng yêu cầu Iran ngừng trang bị vũ khí và tài trợ cho các lực lượng dân quân trong khu vực, trong đó có Hezbollah ở Li Băng và Houthi ở Yemen.
Iran coi các lực lượng ủy nhiệm này là một phần của “trục kháng chiến” để mở rộng ảnh hưởng của mình ở Trung Đông.
Các điều kiện khác của Iran cho một thỏa thuận hòa bình bao gồm việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt - điều mà Mỹ trước đây tuyên bố sẵn sàng xem xét - cũng như các yêu cầu khó có thể được chấp nhận, như bồi thường thiệt hại chiến tranh và rút quân chiến đấu của Mỹ khỏi khu vực.
