Tàu chở hàng M/V Touska mang cờ Iran bị tàu khu trục Burke USS Spruance của Hải quân Mỹ chặn trên biển ngày 19/4 (Ảnh: Reuters).
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), lực lượng chịu trách nhiệm về hoạt động tác chiến của quân đội Mỹ ở Trung Đông, đã công bố một video cho thấy một trong những tàu chiến của họ nã pháo vào một tàu chở hàng mang cờ Iran. Tàu này sau đó bị thủy quân lục chiến Mỹ bắt giữ.
Theo CENTCOM, tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường USS Spruance đã chặn tàu M/V Touska của Iran ở vịnh Oman khi tàu này cố gắng vượt qua lệnh phong tỏa hải quân do Mỹ áp đặt và tiến đến cảng Bandar Abbas của Iran qua eo biển Hormuz.
Các chuyên gia cho rằng việc Mỹ nã pháo và bắt giữ tàu Iran có thể bị coi là hành động vi phạm lệnh ngừng bắn theo luật quốc tế và có thể trở thành nguồn gốc của những mâu thuẫn trong tương lai. Theo luật quốc tế, "lệnh ngừng bắn" có nghĩa là chấm dứt hoàn toàn mọi hành vi sử dụng vũ lực trong thời gian thỏa thuận có hiệu lực.
Lệnh ngừng bắn tạm thời giữa Mỹ và Iran dự kiến kết thúc vào ngày 22/4. Trong thời gian ngừng bắn, Mỹ vẫn thực thi lệnh phong tỏa các cảng của Iran, trong khi Tehran cũng tuyên bố kiểm soát eo biển Hormuz - một tuyến đường thủy then chốt ở vịnh Ba Tư, nơi trung chuyển 1/5 nhu cầu dầu mỏ toàn cầu.
Vụ việc xảy ra sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump ra tối hậu thư với Iran trước khi lệnh ngừng bắn kết thúc vào giữa tuần này.
Tổng thống Trump ngày 19/4 tuyên bố Mỹ đã đưa ra một đề xuất mà ông mô tả là “rất công bằng và hợp lý”. Ông Trump yêu cầu Iran phải mở lại eo biển Hormuz và từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao của nước này.
Chủ nhân Nhà Trắng đồng thời cảnh báo: “Tôi hy vọng họ sẽ chấp nhận vì nếu không, Mỹ sẽ đánh sập mọi nhà máy điện và mọi cây cầu tại Iran. Tôi sẽ không tử tế nữa”.
Hành động tuyên chiến của Mỹ?
Khoảnh khắc Mỹ nổ súng vào tàu hàng Iran
Chuyên gia Harlan Ullman, cố vấn cấp cao tại Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng việc Mỹ bắt giữ tàu chở hàng của Iran tương đương với hành động “tuyên chiến”.
"Những gì Mỹ đã làm tương đương với một lời tuyên chiến theo luật quốc tế và là điều không bao giờ nên làm trước tiên. Những hành động vi phạm luật quốc tế như vậy sẽ làm tăng thêm sự hỗn loạn cho các cuộc đàm phán vốn đã đầy biến động giữa Mỹ và Iran”, chuyên gia nhận định.
Bà Kharazmi nhận định, trong vòng đàm phán trước đó ở Islamabad (Pakistan), người Iran cho rằng “Mỹ không nghiêm túc, vì họ đã rút lui giữa chừng các cuộc đàm phán”.
“Và lần này, đúng vào thời điểm nhạy cảm khi bắt đầu vòng đàm phán thứ hai, họ lại tấn công các tàu của Iran. Vì vậy, có lẽ đây là dấu hiệu cho thấy Mỹ sắp bắt đầu một cuộc tấn công quân sự mới nhằm vào Iran và các cuộc đàm phán chỉ là vỏ bọc cho điều đó”, chuyên gia nhận định.
Bà Kharazmi cho biết các nguồn tin của Nga chỉ ra rằng Mỹ đang tập trung binh lính và đạn dược trong khu vực, động thái mà các quan chức Iran coi là “dấu hiệu khởi đầu cho một giai đoạn tấn công quân sự mới nhằm vào Iran”.
“Tôi nghĩ rằng đó là một sự leo thang rất nghiêm trọng và có thể là dấu hiệu cho thấy sự tăng cường quân sự của Mỹ”, bà Kharazmi tiếp tục.
Bà lưu ý rằng Mỹ đã triển khai một số tàu chiến đến vùng biển xung quanh Iran, bao gồm cả tàu sân bay Abraham Lincoln.
“Cùng lúc với cuộc đối thoại của chúng ta, có thông tin rằng các tàu chở nhiên liệu và máy bay chiến đấu đang bay trên không phận Iraq. Vì vậy, toàn bộ tình hình cho thấy một vòng xoáy hành động quân sự mới có khả năng xảy ra cao hơn nhiều so với đàm phán”, bà Kharazmi cho biết thêm.
Chuyên gia dự đoán “Iran sẽ quyết tâm trả đũa, nhưng đòn trả đũa có thể theo nhiều cách khác nhau”, đồng thời gợi ý rằng “eo biển Bab al-Mandeb có thể bị đóng cửa”.
Ngay sau thông báo của Mỹ về vụ bắt giữ tàu, Iran tuyên bố sẽ sớm có hành động trả đũa.
Tính pháp lý của vụ bắt giữ
Vị trí eo biển Hormuz (Ảnh: BBC).
Donald Rothwell, giáo sư tại Đại học Quốc gia Australia, cho biết vị trí chính xác của tàu Touska khi bị lực lượng Mỹ nã pháo là yếu tố then chốt để xác định tính hợp pháp của việc bắt giữ tàu.
“Sự kiện này xảy ra ở vịnh Oman. Nó nằm ngoài vịnh Ba Tư. Nó không nằm trong eo biển Hormuz. Vị trí này gần bờ biển Iran đến mức nào? Có báo cáo cho rằng tàu Touska đang tìm cách đi vào một cảng của Iran”, ông nói với hãng tin Al Jazeera.
“Nhưng liệu tàu này có nằm trong lãnh hải của Iran hay không? Vì vậy, vị trí là vô cùng quan trọng ở đây để có thể xác nhận tính hợp pháp của hành vi mà Mỹ đã thực hiện”, ông nói thêm.
Chuyên gia Rothwell cho biết Mỹ có thể tìm cách lý giải cho việc bắt giữ tàu Iran bằng cách coi đây là một hoạt động thực thi lệnh trừng phạt hơn là một cuộc tấn công liên quan đến lệnh phong tỏa.
“Chắc chắn có những tàu mang cờ Iran đang chịu lệnh trừng phạt. Nhưng nếu Mỹ đang tìm cách biện minh cho hành động này như một chiến dịch thực thi lệnh trừng phạt thay vì một biện pháp liên quan đến lệnh phong tỏa, thì đây sẽ là một nỗ lực của Mỹ nhằm áp đặt và thực thi các lệnh trừng phạt ở vịnh Oman”, ông nói.
“Tuy nhiên, đây cũng có thể là nỗ lực của Mỹ để tuyên bố rằng, chúng tôi thực sự không vi phạm thỏa thuận ngừng bắn mà chỉ đang duy trì luật pháp Mỹ. Vì vậy, có thể có một số chiêu bài pháp lý của Mỹ trong việc cố gắng biện minh cho hành động này”, giáo sư Rothwell nhận định.
Quân đội Mỹ cho biết, trước khi xảy ra vụ bắt giữ tàu Iran, họ đã chặn khoảng 25 tàu mang cờ Iran khi các phương tiện này đang tìm cách rời đi hoặc cập cảng Iran bất chấp lệnh phong tỏa.
