Tại tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” sáng 22/4, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công An Nhân Dân - đơn vị tổ chức tọa đàm - nhận định thuốc lá lậu không chỉ gây thất thu ngân sách Nhà nước, làm méo mó môi trường cạnh tranh, mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ về chất lượng.
"Đáng lo ngại hơn, hoạt động buôn lậu thuốc lá thường gắn với các đường dây tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh kinh tế và hiệu lực quản lý nhà nước", ông Bình nhìn nhận.
Thuốc lá lậu gây thất thu hàng nghìn tỷ đồng, đề xuất phạt mạnh tay
Ở góc độ tài chính, tác động của thuốc lá lậu ngày càng bộc lộ rõ. Bà Lê Thị Duyên Hải, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam, cho biết, mỗi năm thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách khoảng 5.000-6.000 tỷ đồng và xu hướng này còn gia tăng, theo số liệu của Bộ Tài chính.
Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh. Theo bà, mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu dao động 1-3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe.
Theo đó, bà Hải kiến nghị cần sửa đổi Nghị định 98/2020 và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại. Bà cho rằng việc tăng mức xử phạt sẽ làm các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên.
"Chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm nay nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027", bà nói.
Bà Lê Thị Duyên Hải, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam phát biểu tại tọa đàm (Ảnh: BTC).
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cũng nhấn mạnh cần nâng mức xử phạt đối với các hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá nhập lậu theo hướng nghiêm khắc hơn, tương xứng với tính chất vi phạm và lợi nhuận bất hợp pháp mà các đối tượng thu được.
"Ngoài ra cần giám sát chặt khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám bày bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn lại", ông nhìn nhận.
Chuyên gia đề xuất siết từ thuế đến hình sự
Ở góc độ pháp lý, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết tại Việt Nam, thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm, pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế “xử phạt kép”, gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.
"Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện nay chỉ 1-3 triệu đồng, trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật", bà thừa nhận.
Theo bà, mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp nếu so với một số nước trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại “chi phí vận hành” của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.
Chi cục Quản lý thị trường Lạng Sơn phối hợp cùng Phòng Cảnh sát giao thông Công an tỉnh phát hiện cá nhân buôn bán gần 1.000 bao thuốc lá điếu nhập lậu hồi cuối tháng 3 (Ảnh: DMS).
"Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay", bà đề xuất.
Theo TS Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, thông qua khảo sát tại 4 địa bàn trọng điểm liên quan đến vấn nạn thuốc lá lậu là tỉnh Kiên Giang cũ thuộc tỉnh An Giang hiện nay, tỉnh Sóc Trăng cũ thuộc tỉnh Cần Thơ hiện nay, TP Đà Nẵng và tỉnh Khánh Hòa thì việc tăng mức xử phạt hành chính là cần thiết.
"Bên cạnh đó, chính sách thuế cũng nên hài hòa. Cùng với những giải pháp, chính sách, việc chống buôn lậu từ gốc là quan trọng, cần sự phối hợp đa ngành cắt đứt chuỗi cung ứng từ biên giới vào nội địa", ông nói.
TS Nguyễn Quốc Việt khẳng định phòng, chống thuốc lá lậu không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chức năng mà là hệ quả của việc thiết kế chính sách thuế và chế tài xử phạt.
