Buôn bán chim cảnh quý hiếm, đừng nghĩ "không biết" là vô can

Từ 40 chiếc lồng nhựa trong xe khách chứa 14 cá thể chim hồng hoàng, 16 cá thể rái cá và 181 cá thể khỉ bị phát hiện trên địa bàn xã Diễn Châu (Nghệ An) tới 20 cá thể chim hoang dã quý hiếm bị phát hiện tại xã Xuân Trúc (Hưng Yên), liên tiếp những vụ việc liên quan tới mua bán, vận chuyển động vật quý hiếm bị triệt phá thời gian qua tiếp tục thu hút sự quan tâm của dư luận. 

Trong đó, một vấn đề cũ nhưng chưa bao giờ mất đi tính thời sự tiếp tục được đặt ra, rằng người dân cần làm gì khi đang sở hữu động vật thuộc nhóm nguy cấp, quý hiếm? Và trong mọi tình huống, việc "không biết" có đồng nghĩa với việc miễn trừ trách nhiệm hay không? 

Luật sư Trần Hoàng Linh (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho biết theo Điều 4 Thông tư số 85/2025/TT-BTNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, động vật rừng thuộc nhóm IB là loài thuộc danh mục cấm khai thác và sử dụng mẫu vật khai thác từ tự nhiên vì mục đích thương mại còn nhóm IIB là nhóm động vật rừng hạn chế khai thác và sử dụng vì mục đích thương mại. 

Điều 6 Thông tư này quy định một trong các nguyên tắc bảo tồn, bảo vệ loài nguy cấp, quý hiếm là việc khai thác, nuôi trồng, kinh doanh, vận chuyển, lưu giữ... các loài nguy cấp, quý hiếm phải đảm bảo không ảnh hưởng tiêu cực đến sự tồn tại, sinh trưởng, phát triển của loài đó trong tự nhiên và phải được quản lý, đảm bảo nguồn gốc hợp pháp. 

Ngoài ra, Điều này cũng quy định nghiêm cấm các hành vi săn bắn gồm sử dụng vũ khí, tên tẩm độc, cắm bẫy chông, bẫy kiềng, bẫy gai, bẫy điện, bẫy sập, bẫy lưới, bẫy lồng, thiết bị phát tiếng kêu động vật... để khai thác mẫu vật từ tự nhiên đối với các loài nguy cấp quý hiếm, trừ một số trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học, đối ngoại, bảo tồn khi được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. 

Như vậy, về cơ bản, mọi hành vi khai thác, nuôi nhốt, kinh doanh, vận chuyển, săn bắn trái phép động vật quý hiếm mà không có sự quản lý, cho phép của cơ quan có thẩm quyền, người thực hiện hành vi không đủ năng lực, điều kiện để khai thác và mẫu vật không có nguồn gốc rõ ràng đều là hành vi vi phạm pháp luật. 

Về chế tài hành chính, Điều 21 Nghị định 35/2019/NĐ-CP (sửa đổi bổ sung năm 2022) quy định người săn bắt, giết, nuôi, nhốt động vật rừng thuộc nhóm IB (Nhóm bị đe dọa tuyệt chủng, nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại) trái quy định có thể bị xử phạt 300 - 400 triệu đồng, tùy thuộc tổng số lượng và cá thể động vật là tang vật bị phát hiện.

Đối với động vật rừng thuộc nhóm IIB (Nhóm chưa bị đe dọa tuyệt chủng nhưng có nguy cơ bị đe dọa nếu không được quản lý chặt chẽ, hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại), mức phạt cao nhất có thể lên đến 300 triệu đồng, tùy thuộc giá trị động vật.

Về chế tài hình sự, người vi phạm còn có thể bị xử lý về tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã (Điều 234) hoặc Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm (Điều 244) quy định tại Bộ luật Hình sự 2015. 

Cụ thể, theo Điều 234 Bộ luật này, người nào săn bắt, giết, nuôi, nhốt, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép... động vật thuộc nhóm IIB trị giá từ 150 triệu đến dưới 500 triệu đồng; Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của động vật thuộc nhóm IIB trị giá từ 150 triệu đến dưới 500 triệu đồng hoặc các loài động vật khác thuộc danh mục cấm, thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên sẽ bị xử lý hình sự về tội Vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật hoang dã.

Còn theo Điều 244 Bộ luật này, người nào săn bắt, giết, nuôi, nhốt, tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ hoặc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhóm IB hoặc Phụ lục I Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp thì bị phạt tiền từ 1-4 tỷ đồng hoặc phạt tù 1-5 năm. 

Ngoài ra, tùy thuộc số lượng và khối lượng động vật, sản phẩm từ động vật theo quy định, mức phạt cao nhất cho người phạm tội tại Điều này có thể lên tới 15 năm tù, cùng mức phạt bổ sung là phạt tiền từ 100-400 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1-5 năm. 

Đừng bảo "không biết"

Bình luận về vấn đề, luật sư Trần Minh Hùng (Trưởng Văn phòng luật sư Gia Đình, Đoàn Luật sư TPHCM) chỉ ra một điểm chung của nhiều vụ việc là người phạm tội thường viện cớ "không biết" nhằm trốn tránh trách nhiệm và không thừa nhận hành vi vi phạm của bản thân. Tuy nhiên, đây không phải căn cứ để miễn trừ toàn bộ trách nhiệm pháp lý. 

"Việc “không biết” chỉ có ý nghĩa rất hạn chế và không đương nhiên làm người vi phạm được miễn trách nhiệm. Dưới góc độ hành chính, Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012 quy định nguyên tắc chung là người vi phạm vẫn bị xử phạt dù không biết quy định trong khi hoạt động mua bán động vật hoang dã được xem là lĩnh vực mà cá nhân, tổ chức phải tự mình có nghĩa vụ tìm hiểu về nguồn gốc và tình trạng pháp lý của loài. Do đó, nếu mua hoặc bán động vật rừng mà không có hồ sơ hợp pháp, dù không biết đó là loài thuộc danh mục cấm, vẫn có thể bị xử phạt hành chính.

Về trách nhiệm hình sự, pháp luật đòi hỏi phải xác định yếu tố lỗi cố ý. Nếu người mua hoặc người bán thực sự không biết và không buộc phải biết loài đó thuộc danh mục nguy cấp, quý hiếm, thì có thể không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, việc chứng minh “không thể biết” là rất khó, bởi cơ quan tố tụng sẽ xem xét các yếu tố như: giao dịch, giá cả có dấu hiệu bất thường không, người bán có giấy tờ nguồn gốc hợp pháp hay không, người vi phạm có cố tình né tránh việc kiểm tra giấy tờ hay không.

Trên thực tế, việc “không biết” rất hiếm khi đủ để miễn trừ trách nhiệm, và người tham gia giao dịch động vật hoang dã luôn phải kiểm tra giấy tờ, nguồn gốc để tránh rủi ro pháp lý nghiêm trọng", luật sư Hùng bình luận.