Vì sao sách bán bản quyền trăm triệu vẫn “trên giấy”, chưa thể thành phim?

Hội sách và Văn hóa đọc TP Hà Nội 2026 đang diễn ra tại Phố sách Hà Nội từ ngày 21 đến ngày 27/4. Trong khuôn khổ chương trình, buổi tọa đàm Sách và công nghiệp văn hóa đã diễn ra, thu hút sự chú ý của những người yêu sách.

Tại đây, các chuyên gia trong ngành đã nêu lên một thực trạng đáng quan tâm là Việt Nam sở hữu kho tri thức văn hóa phong phú, đồ sộ nhưng phần lớn vẫn “nằm trên giấy”, chưa được hệ thống hóa, hay chuyển hóa thành các sản phẩm phù hợp với công chúng hiện đại, đặc biệt là người trẻ.

Theo bà Khúc Thị Hoa Phượng, Giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam, ngay tại đơn vị này, nhiều bộ tiểu thuyết lịch sử như Tám triều vua Lý, Bão táp triều Trần, hay các tác phẩm về Từ Dụ thái hậu, Công chúa Đồng Xuân… đều chứa đựng nền tảng dữ liệu lịch sử và văn hóa dày dặn, hoàn toàn có thể chuyển thể thành phim, kịch, hoặc các sản phẩm truyền thông dạng video.

Tuy nhiên, những nội dung tiềm năng này phần lớn vẫn chưa được khai thác. “Chúng ta có rất nhiều nguồn tư liệu quý trong các kho tàng, nhưng chúng đang nằm im trên giấy, không sống trong thời đại hiện nay và không kết nối được với giới trẻ”, bà Phượng trăn trở.

Chuyên gia về sách và xuất bản phẩm chỉ ra, trên thực tế vẫn có những dấu hiệu tích cực cho thấy chất liệu văn học của Việt Nam rất giàu tiềm năng. Điển hình như tác phẩm “Tết ở làng địa ngục” của tác giả Thảo Trang khai thác yếu tố kinh dị dân gian, khi được chuyển thể thành phim đã thu hút sự quan tâm của khán giả trẻ. 

Theo bà Phượng, điểm nghẽn nằm ở cách tổ chức lưu trữ và khai thác. Việc thiếu một hệ thống dữ liệu đủ lớn, thiếu cơ chế phân loại và hướng dẫn sử dụng khiến tri thức không thể chuyển hóa thành giá trị thực tiễn.

Ở khía cạnh khác, bài toán kinh tế cũng là một rào cản. Bà Phượng cho biết có trường hợp một tác phẩm đã được hãng phim lớn mua bản quyền chuyển thể thành phim với giá 100 triệu đồng từ nhiều năm trước, nhưng dự án vẫn không thể triển khai vì thiếu kinh phí sản xuất. Tương tự, tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly cũng đã được mua bản quyền làm phim nhưng cũng rơi vào tình trạng đình trệ vì “không có đủ tiền”.

Chuyên gia thấy rằng chuỗi giá trị từ xuất bản phẩm đến điện ảnh, sân khấu hay truyền thông vẫn chưa được kết nối hiệu quả, khiến tri thức không thể “tái sinh” thành các sản phẩm văn hóa có sức lan tỏa rộng.

Trong bối cảnh đó, công nghệ được xem là một hướng đi mở. Theo bà Phượng, điện ảnh của nước láng giềng Trung Quốc đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo để xử lý bối cảnh, kỹ xảo, từ đó giảm chi phí và nâng cao chất lượng sản phẩm. Tuy nhiên, tại Việt Nam, việc ứng dụng công nghệ vẫn còn hạn chế, trong khi lại phát sinh tranh luận về bản quyền và quyền sáng tạo, đặc biệt trong cộng đồng người trẻ.

Với tư cách là một người trẻ thích đọc sách nhưng cũng ưa chuộng những loại hình văn hóa giải trí hiện đại, bạn Như Quỳnh (31 tuổi, Hà Nội) rất kỳ vọng Việt Nam sẽ có những tác phẩm chuyển thể từ sách, truyện lịch sử thành phim điện ảnh, phim tư liệu giống như các nước Trung Quốc, Hàn Quốc.

"Tôi đã đọc nhiều cuốn sách về lịch sử và dã sử của nước ta, trong đó có rất nhiều câu chuyện ly kỳ, hấp dẫn, nhưng chúng ta có rất ít phim về đề tài này, thậm chí càng ngày càng thiếu hụt. Điều này rất đáng tiếc. Thời gian tới, tôi trông đợi có thêm nhiều tác phẩm chuyển thể thành phim", Như Quỳnh chia sẻ,

Từ góc nhìn của người làm xuất bản, ông Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch HĐQT Thái Hà Books - đồng tình rằng sách chỉ thực sự có giá trị khi được đọc và được tiếp nhận.

“Sách không thể nằm im trên giá, vì sách không tự tìm đến con người. Con người phải chủ động đọc thì sách mới trở thành tác phẩm, nếu không nó chỉ là giấy và mực”, ông nói.

Ông Hùng cho rằng một áng văn chương hay phải có sự kết nối với vận mệnh dân tộc, có tư duy viết cho một thời đại, hoặc nhiều thời đại, khiến cho người đọc cảm thương, khơi dậy khát vọng, hoặc xóa bỏ những bất công ngang trái…

Ông Hùng nhấn mạnh rằng, một dân tộc ham đọc sách sẽ có nền tảng trí tuệ vững chắc để phát triển.

Ở cấp độ quản lý, bà Trịnh Ngọc Trâm - Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Nam, Hà Nội - cho rằng, sách hiện nay không còn là trung tâm duy nhất của đời sống tri thức, mà đã trở thành một phần trong hệ sinh thái nội dung rộng lớn, nơi công nghệ và các ngành công nghiệp sáng tạo cùng tham gia.

Điều này đặt ra yêu cầu phải tái định vị vai trò của sách. Sách phải là điểm khởi đầu cho các chuỗi giá trị văn hóa rộng hơn, nơi công nghệ và các ngành công nghiệp sáng tạo tham gia sâu vào quá trình sản xuất nội dung.

Bà Trâm cho rằng, thách thức đặt ra là làm thế nào để kết nối sách, xuất bản với các ngành điện ảnh, truyền thông, du lịch… 

“Chúng tôi cho rằng phát triển công nghiệp văn hóa cần được nhìn nhận như một quá trình song hành, trong đó chính quyền cơ sở có vai trò tạo môi trường thuận lợi, hỗ trợ cho các hoạt động văn hóa và khuyến khích các sáng kiến sáng tạo. Chúng tôi sẽ tiếp tục đồng hành cùng các đơn vị xuất bản, các tổ chức văn hóa để phát huy giá trị của Phố sách Hà Nội, không chỉ là điểm đến văn hóa mà còn là hạt nhân của hệ sinh thái tri thức”, bà Trâm kết luận.