Một trong những điểm đáng chú ý của Thông tư 34 quy định về việc xác định số lượng tuyển sinh đại học do Bộ GD&ĐT vừa ban hành là hệ số quy đổi giảng viên.
Hệ số quy đổi tuyển sinh của thạc sĩ chỉ có 0,75 theo Thông tư 34 (Ảnh: AI).
Theo đó, chỉ giảng viên trình độ tiến sĩ, phó giáo sư, giáo sư mới có hệ số quy đổi 1,0, tức được tính đủ 1 đơn vị giảng viên. Giảng viên trình độ thạc sĩ có hệ số 0,75.
Với cách xác định chỉ tiêu mới là tối đa 40 học viên/giảng viên quy đổi, việc giảm hệ số giảng viên trình độ thạc sĩ sẽ tác động trực tiếp đến chỉ tiêu tuyển sinh của các trường đại học kể từ 2027.
PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Kỹ thuật TPHCM, cho biết ông hoàn toàn ủng hộ việc định vị thạc sĩ chủ yếu ở vai trò trợ giảng và lộ trình điều chỉnh hệ số quy đổi giảng viên trình độ thạc sĩ xuống 0,75 (so với tiến sĩ là 1,0) được siết chặt qua Thông tư 34.
PGS.TS Đỗ Văn Dũng phân tích trong thời gian dài đã tồn tại tình trạng "chạy đua" chỉ tiêu ảo và “hợp thức hóa” quy mô đào tạo quá lớn.
Nhiều trường, đặc biệt là khối tư thục và một số trường địa phương, đã tận dụng đội ngũ thạc sĩ do chi phí thấp, nguồn cung dồi dào để “phình to” số lượng giảng viên trên giấy tờ.
Mỗi giảng viên thạc sĩ “giá rẻ” có thể giúp nhà trường hợp thức hóa việc tuyển thêm hàng chục sinh viên, mang lại nguồn thu học phí lớn, trong khi trên thực tế, nhiều người thiếu kinh nghiệm giảng dạy, hạn chế về năng lực nghiên cứu khoa học cũng như khả năng dẫn dắt sinh viên.
Hệ quả là quy mô tuyển sinh tăng gấp đôi, gấp ba nhưng thiếu tính bền vững.
Ông Dũng cho rằng điều này kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho toàn hệ thống. Trước hết là chất lượng đào tạo đi xuống khi giảng viên quá tải, cơ sở vật chất không đáp ứng kịp và sinh viên thiếu cơ hội tương tác thực tế.
Bên cạnh đó, tình trạng thất nghiệp ở nhóm có bằng đại học ngày càng lan rộng do cung vượt cầu, bằng cấp bị “loãng”, khiến nhà tuyển dụng ngày càng nghi ngờ giá trị thực của tấm bằng đại học.
Ngoài ra, ông nhận định đây còn là sự lãng phí lớn đối với nhà nước, xã hội, gia đình và chính sinh viên khi phải bỏ ra nhiều tiền bạc, thời gian cho một hệ thống chưa tạo ra giá trị tương xứng.
Đặc biệt, giáo dục nghề nghiệp chịu ảnh hưởng nặng nề khi các trường cao đẳng, trung cấp gặp khó trong tuyển sinh vì thí sinh bị hút vào đại học bởi tâm lý phổ biến của nhiều gia đình Việt Nam rằng “có bằng đại học là hơn”.
Theo ông Dũng, Bộ GD&ĐT siết hệ số quy đổi giảng viên thạc sĩ chính là cách trực tiếp để chặn lỗ hổng này. Thạc sĩ không bị cấm đứng lớp, nhưng sẽ trở về đúng vị trí hỗ trợ, tức vai trò trợ giảng, trong khi vị trí giảng viên chính thức và dẫn dắt nghiên cứu cần ưu tiên cho tiến sĩ - những người có năng lực nghiên cứu và kinh nghiệm chuyên sâu hơn.
Ông nhấn mạnh đây không phải là sự phân biệt đối xử với thạc sĩ mà là quá trình tái cơ cấu hợp lý theo chuẩn quốc tế và yêu cầu thực tiễn của chất lượng đào tạo.
Ở nhiều quốc gia phát triển, tiến sĩ mới là tiêu chuẩn chính đối với giảng viên đại học toàn thời gian, còn thạc sĩ phù hợp hơn với vai trò hỗ trợ, giảng dạy thực hành hoặc đảm nhiệm một phần nội dung giảng dạy.
Ông Đỗ Văn Dũng cũng cho rằng lộ trình này sẽ tạo ra nhiều tác động tích cực. Các trường buộc phải đầu tư nghiêm túc vào đội ngũ tiến sĩ thay vì chạy theo số lượng. Thạc sĩ cũng có thêm động lực nâng cao trình độ, tiếp tục học tiến sĩ nếu muốn trở thành giảng viên chính thức. Sinh viên sẽ được hưởng lợi từ chất lượng giảng dạy tốt hơn, giảm tình trạng học lệch, học vẹt.
Đồng thời, hệ thống giáo dục nghề nghiệp cũng có cơ hội phục hồi, thu hút học sinh vào các ngành kỹ thuật và nghề nghiệp thực tiễn - lĩnh vực mà nền kinh tế đang rất cần trong kỷ nguyên AI.
Học viên tốt nghiệp sau đại học tại Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch (Ảnh: Hoài Nam).
Đồng thời, theo ông, cần giám sát chặt chẽ để tránh phát sinh các hình thức “lách luật” mới, chẳng hạn như ký hợp đồng với giảng viên bên ngoài nhưng vẫn kê khai là nhân sự nội bộ.
PGS.TS Đỗ Văn Dũng đánh giá điều này cho thấy quyết tâm của Bộ GD&ĐT trong việc chấm dứt tình trạng thương mại hóa giáo dục đại học, đặt chất lượng người học lên trên quy mô và doanh thu.
Ông cũng mong muốn Bộ kiên trì thực hiện Thông tư 34 cùng các quy định liên quan, còn các trường đại học chủ động tái cấu trúc thay vì chờ bị “siết chặt”.
