Thị trường lao động toàn cầu vừa đón nhận một cú sốc mang tính bước ngoặt. Meta tuyên bố cắt giảm 10% lực lượng lao động, tương đương khoảng 8.000 người.
Cùng thời điểm, Microsoft, lần đầu tiên trong lịch sử 51 năm hoạt động, đưa ra chương trình nghỉ việc tự nguyện cho gần 9.000 nhân sự.
Không dừng lại ở đó, hàng loạt tên tuổi lớn như Nike, Snap, Oracle hay Salesforce cũng đồng loạt thu hẹp quy mô.
Theo CNBC, những động thái này không đơn thuần là việc cắt giảm chi phí sau đại dịch mà là hệ quả trực tiếp của một cuộc chạy đua vũ trang mới, nơi trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại toàn bộ cấu trúc nền kinh tế.
Meta thông báo cắt 10% lực lượng lao động, trong khi Microsoft lần đầu tiên trong 51 năm đề xuất chương trình nghỉ việc tự nguyện (Ảnh: Axios).
AI bùng nổ, hàng loạt việc làm “biến mất”
Theo dữ liệu từ Layoffs.fyi, tính đến cuối tháng 4, hơn 92.000 lao động công nghệ đã mất việc, nâng tổng số nhân sự bị sa thải từ năm 2020 lên con số gần 900.000. Chuyên gia lãnh đạo Anthony Tuggle nhận định trên CNBC rằng đây là một sự thay đổi mang tính cấu trúc căn bản. Thị trường đang chứng kiến sự chuyển đổi vĩnh viễn trong cách thức tổ chức công việc.
Đáng chú ý, AI đang tạo ra một chuẩn mực mới về hiệu suất kinh doanh. Trong hệ sinh thái khởi nghiệp, mô hình doanh nghiệp tăng trưởng nhanh với bộ máy tinh gọn đang lên ngôi. Giờ đây, một ứng dụng quản lý khách hàng (CRM) hoàn chỉnh có thể được xây dựng chỉ trong 24 giờ.
Thị trường bắt đầu xuất hiện những công ty đạt doanh thu 50 triệu USD chỉ với 50 nhân viên, thay vì cần tới 250 người như trước đây. Xu hướng này mở ra viễn cảnh về những "kỳ lân" công nghệ tỷ USD vận hành chỉ với chưa tới 100 nhân sự.
Khi doanh nghiệp cần ít người hơn để tạo ra lợi nhuận khổng lồ, câu hỏi đặt ra là lực lượng lao động dôi dư sẽ đi về đâu.
Thu nhập cơ bản phổ quát: Lưới an toàn mới
Trong bối cảnh AI có nguy cơ xóa sổ việc làm và nới rộng khoảng cách giàu nghèo, giới lãnh đạo công nghệ đang quay lại với một ý tưởng từng bị xem là viển vông: Thu nhập cơ bản phổ quát (UBI). Theo Business Insider, đây là khoản tiền mặt chi trả định kỳ cho mọi người trưởng thành, không ràng buộc điều kiện hay cách chi tiêu.
CEO OpenAI Sam Altman từ lâu đã là người ủng hộ mạnh mẽ UBI. Ông từng đóng góp 14 triệu USD vào một nghiên cứu trị giá 60 triệu USD để thử nghiệm phát 1.000 USD/tháng cho người thu nhập thấp tại Mỹ. Kết quả cho thấy, nhóm nhận tiền đã giảm rõ rệt mức độ căng thẳng trong năm đầu tiên và tăng chi tiêu chủ yếu cho thực phẩm, tiền thuê nhà.
Tuy nhiên, Altman cũng thừa nhận tiền mặt không giải quyết được các vấn đề cốt lõi như chi phí y tế hay nhà ở. Do đó, ông đang phát triển mạng định danh Worldcoin để làm nền tảng phân phối tiền, đồng thời đề xuất ý tưởng "quyền truy cập tính toán cơ bản". Theo đó, thay vì nhận tiền, người dân sẽ được cấp quyền sử dụng tài nguyên AI để tự tạo ra giá trị.
Tỷ phú Elon Musk cũng chung góc nhìn. Ông cho rằng AI và robot sẽ tạo ra sự dư thừa hàng hóa, khiến công việc trở thành một lựa chọn thay vì nghĩa vụ để mưu sinh. Musk gọi đây là "thu nhập cao phổ quát", nơi con người tự do hơn trong việc sử dụng thời gian và tiền bạc.
Dưới góc độ đầu tư, nhà tài phiệt Vinod Khosla đánh giá AI khác biệt hoàn toàn với internet hay điện thoại. Nếu các công nghệ cũ hỗ trợ con người, thì AI lại "khuếch đại trí não" giống như động cơ hơi nước từng thay thế sức cơ bắp.
Điều này khiến lao động con người trở nên chậm chạp và đắt đỏ hơn, biến UBI thành một "tấm lưới an toàn" bắt buộc phải có.
Thu nhập cơ bản phổ quát (UBI) từng bị xem là ý tưởng viển vông đang trở thành chủ đề nóng trong giới lãnh đạo AI (Minh họa: Getty).
AI tạo của cải, nhưng bài toán phân bổ vẫn bỏ ngỏ
Dù nhận được sự ủng hộ từ giới tinh hoa, UBI vẫn vấp phải nhiều tranh cãi. Các ý kiến phản đối lo ngại chính sách này sẽ làm giảm động lực làm việc, đồng thời tạo gánh nặng khổng lồ lên ngân sách và tiền thuế.
CEO Anthropic Dario Amodei nhận định UBI chỉ là một phần rất nhỏ của lời giải. Theo ông, AI sẽ thay đổi thế giới ở mức căn bản, đòi hỏi nhân loại phải có những cách tiếp cận toàn diện và chưa từng có tiền lệ để giải quyết bất bình đẳng.
Trong khi đó, "cha đỡ đầu AI" Geoffrey Hinton đã trực tiếp khuyến nghị chính phủ Anh nên xem xét UBI trước nguy cơ mất việc làm trên diện rộng.
Thực tế thị trường lao động đang chứng minh những lo ngại này là có cơ sở. Nghiên cứu năm 2026 của Motion Recruitment chỉ ra rằng AI đang làm đình trệ việc tuyển dụng ở các vị trí đầu vào. Mức lương ngành công nghệ nhìn chung đi ngang, ngoại trừ sự tăng vọt ở một số vai trò chuyên biệt như kỹ sư AI.
Khoảng cách giữa việc làm bị phá hủy và việc làm mới được tạo ra đang ngày càng nới rộng. Năng suất khổng lồ từ AI chắc chắn sẽ tạo ra lượng của cải lớn chưa từng có, nhưng cơ chế nào để phân bổ dòng tiền đó vào túi người dân vẫn là một dấu hỏi.
Như nhà kinh tế trưởng Daniel Zhao của Glassdoor chia sẻ trên CNBC, tốc độ thay đổi chóng mặt đang tạo ra một bầu không khí bất an chưa từng có. "Đây là một làn sóng công nghệ khá đặc biệt bởi chính những người tham gia tạo ra nó lại đang cảm thấy lo lắng và mắc kẹt", ông nhận định.
