Giá gạo châu Á tăng mạnh nhất gần 20 năm, cơ hội nào cho Việt Nam?

Giá gạo tại châu Á đang trải qua đợt tăng mạnh nhất kể từ năm 2008 khi nguy cơ xuất hiện một "siêu El Nino" cùng những bất ổn địa chính trị tại Trung Đông khiến thị trường lo ngại về nguy cơ thiếu hụt nguồn cung lương thực toàn cầu.

Giá gạo tăng mạnh vì lo ngại nguồn cung toàn cầu suy giảm

Nhiều quốc gia sản xuất và tiêu thụ gạo lớn như Ấn Độ, Campuchia, Indonesia và Mỹ đều được dự báo giảm lượng dự trữ. Trong khi đó, những rủi ro từ thời tiết cực đoan đang khiến thị trường ngày càng lo ngại về triển vọng nguồn cung trong thời gian tới.

Cụ thể, các nhà khí tượng học cảnh báo hiện tượng El Nino yếu có thể kéo dài đến tháng 8/2026. Tuy nhiên, nếu cường độ gia tăng vào cuối năm, thế giới có thể phải đối mặt với một "siêu El Nino" tương tự các đợt cực đoan từng xảy ra trong giai đoạn 1997-1998 và 2015-2016.

Không chỉ gây hạn hán, nắng nóng cực đoan và cháy rừng tại nhiều khu vực, El Nino mạnh còn có thể làm gián đoạn sản xuất nông nghiệp trên phạm vi toàn cầu, qua đó đẩy giá lương thực tiếp tục tăng cao.

Tác động này đã bắt đầu phản ánh lên thị trường gạo. Trong tháng 5 vừa qua, giá gạo trắng Thái Lan - vốn được xem là chỉ số tham chiếu của thị trường khu vực - tăng tới 20%, mức tăng mạnh nhất kể từ năm 2008.

Cụ thể, gạo 5% tấm của Thái Lan có mức giao dịch tăng từ 408 USD/tấn lên 478 USD/tấn chỉ trong vòng một tháng, chạm mức cao nhất trong gần 20 năm qua. Trên sàn giao dịch hàng hóa Chicago (Mỹ), giá gạo giao kỳ hạn cũng tăng khoảng 15% trong cùng giai đoạn.

Trong khi đó, giá gạo xuất khẩu của Việt Nam cũng ghi nhận xu hướng tăng rõ rệt trong những tuần gần đây. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), giá gạo Jasmine của Việt Nam hiện ở mức 528-532 USD/tấn, gạo thơm 5% tấm có giá 505-520 USD/tấn và gạo trắng 5% tấm đạt 412-416 USD/tấn.

VFA nhận định, giá gạo xuất khẩu sẽ còn tiếp tục duy trì ở mức cao, đặc biệt là gạo thơm 5% tấm và Jasmine của Việt Nam. 

Trong khi đó, giới đầu tư dự báo khả năng Iraq sẽ quay lại mua gạo quy mô lớn. Nếu các đơn hàng mới xuất hiện trong lúc nguồn cung Thái Lan chưa được cải thiện, giá gạo có thể tiếp tục tăng mạnh trong quý III.

Cơ hội lớn nhưng không tự đến với ngành gạo Việt Nam

Trong bối cảnh thị trường thế giới lo ngại thiếu hụt nguồn cung, nhiều nước nhập khẩu đang tăng cường bảo đảm an ninh lương thực.

Bộ Nông nghiệp Philippines dự báo sản lượng lúa của nước này có thể giảm tới 700.000 tấn trong năm nay, tương đương khoảng 3,5% tổng sản lượng, do ảnh hưởng của El Nino mạnh.

Theo dự báo của USDA, Philippines có thể phải nhập khẩu tới 5,1 triệu tấn gạo trong năm 2026, cao hơn đáng kể so với mức dự báo 3,6-3,8 triệu tấn của cơ quan quản lý nước này.

PGS.TS Bùi Bá Bổng - nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam - nhận định, ngành hàng lúa gạo đang đối mặt đồng thời với hai thách thức lớn là tác động từ xung đột Trung Đông và nguy cơ xuất hiện "siêu El Nino" tại Đông Nam Á trong giai đoạn từ tháng 7 đến tháng 12 năm nay.

Ông Bùi Bá Bổng nhắc lại bài học năm 2016 khi El Nino khiến Việt Nam thiệt hại khoảng 700.000 tấn lúa, kéo lượng gạo xuất khẩu giảm xuống chỉ còn hơn 4 triệu tấn.

Tuy nhiên, theo vị chuyên gia này, nếu ứng phó tốt với các tác động bất lợi, Việt Nam hoàn toàn có thể biến thách thức thành cơ hội.

“Giá phân bón tăng và El Nino dự báo sẽ ảnh hưởng đến diện tích gieo trồng, năng suất và sản lượng lúa tại nhiều quốc gia Đông Nam Á như Thái Lan, Philippines hay Indonesia. Trong bối cảnh đó, nếu Việt Nam ứng phó tốt sẽ có cơ hội tăng giá trị cho gạo xuất khẩu”, ông Bùi Bá Bổng nhận định.

Theo ông, giải pháp quan trọng là tiếp tục triển khai hiệu quả Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL nhằm giảm chi phí đầu vào, tiết kiệm nước tưới và giảm phụ thuộc vào vật tư nông nghiệp có nguồn gốc hóa học.

Song song với đó, các địa phương cần chủ động rà soát hệ thống thủy lợi, điều chỉnh lịch thời vụ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở những vùng sản xuất lúa kém hiệu quả nhằm hạn chế rủi ro do hạn hán và xâm nhập mặn.

Muốn hưởng lợi từ giá cao phải biết “giữ lúa”

Ở góc độ thị trường, nhiều chuyên gia cho rằng điểm yếu lớn nhất của chuỗi lúa gạo Việt Nam hiện nay không nằm ở năng lực sản xuất mà ở khả năng điều tiết nguồn cung.

Ông Đỗ Hà Nam - Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) - cho biết, nhu cầu nhập khẩu từ nhiều nước đang có xu hướng tăng trong khi nguồn cung thế giới có nguy cơ giảm do El Nino. Tuy nhiên, ngành lúa gạo Việt Nam vẫn chưa tận dụng được lợi thế này vì thường bán hàng ở thời điểm giá thấp.

Theo ông Nam, hai thị trường lớn nhất là Trung Quốc và Philippines hiện chiếm khoảng 70% lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Các nước này có hệ thống dự trữ rất lớn và chính sách nhập khẩu linh hoạt.

“Khi giá thấp, họ mua vào với khối lượng rất lớn để dự trữ. Nhưng khi giá tăng cao, họ lập tức hạn chế mua vì lượng dự trữ đã đủ. Chỉ cần một sự điều chỉnh nhỏ từ phía họ là lập tức ảnh hưởng đến giá lúa trong nước”, ông Đỗ Hà Nam phân tích.

Thực tế cho thấy khi giá gạo xuống dưới 500 USD/tấn, nhiều nhà nhập khẩu tăng mạnh mua vào. Trong khi đó, nông dân và doanh nghiệp Việt Nam thường bán ra ngay từ đầu vụ do áp lực tài chính. Đến khi giá tăng mạnh vào cuối vụ thì lượng hàng còn lại không nhiều.

Để khắc phục tình trạng này, Chủ tịch VFA cho rằng cần xây dựng hệ thống tạm trữ đủ mạnh để người dân có thể chủ động lựa chọn thời điểm bán hàng.

“Thị trường vận hành theo quy luật cung - cầu. Muốn giá cao thì cung phải nhỏ hơn cầu. Muốn điều tiết được cung - cầu thì hàng hóa buộc phải nằm trong kho dự trữ. Khi đó, chính hệ thống kho tạm trữ sẽ trở thành van điều tiết của thị trường”, ông Đỗ Hà Nam nhấn mạnh.

Theo ông Đỗ Hà Nam, chỉ khi người nông dân có khả năng lưu trữ và chủ động quyết định thời điểm bán hàng thì họ mới thực sự được hưởng lợi từ các đợt tăng giá của thị trường.

Bên cạnh đó, đại diện Hiệp hội Lương thực Việt Nam cũng kiến nghị Chính phủ tiếp tục tháo gỡ các rào cản thương mại với Trung Quốc và Philippines, đồng thời mở rộng thị trường xuất khẩu sang châu Phi - khu vực được đánh giá còn nhiều dư địa tăng trưởng trong những năm tới.

Vị chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh giá gạo thế giới được dự báo có thể tiếp tục tăng trong nửa cuối năm 2026, cơ hội đối với ngành lúa gạo Việt Nam là rất lớn. 

Tuy nhiên, lợi thế này chỉ có thể chuyển hóa thành giá trị thực nếu Việt Nam vừa bảo đảm được sản xuất trước nguy cơ El Nino, vừa nâng cao năng lực dự trữ, điều tiết thị trường và tăng vai trò chủ động của người nông dân trong toàn bộ chuỗi giá trị lúa gạo.