Nhìn vào thị trường nhạc Việt nhiều năm qua có thể dễ dàng nhận thấy hiện tượng hát nhép hay hát đè không phải là hiện tượng mới. Thực tế, những người trong ngành từng khẳng định tình trạng này đã tồn tại từ nhiều năm trước và nhiều lần trở thành tâm điểm tranh luận trong giới lẫn trên mặt báo.
Với những người đề cao giá trị nghệ thuật đích thực, hát nhép luôn bị xem là một “vết gợn”, bởi nó chạm đến yếu tố cốt lõi của biểu diễn là sự trung thực. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường giải trí ngày càng đặt nặng yếu tố trình diễn và hiệu ứng, câu chuyện hát nhép không chỉ chưa biến mất mà còn có xu hướng xuất hiện thường xuyên hơn.
Đã đến lúc nghệ sĩ ngừng thỏa hiệp với sự dễ dãi. Vấn dề hát nhép cần có những cách nhìn nhận mới, thay vì chỉ dừng lại ở đúng hay sai.
Ngừng thỏa hiệp với dễ dãi
Từ góc nhìn cá nhân và kinh nghiệm làm nghề, đạo diễn, nhà sản xuất Vạn Nguyễn cho rằng hát nhép là một công cụ đã tồn tại từ lâu, được sử dụng nhằm phục vụ cho mục đích dàn dựng và nâng cao hiệu quả thị giác, thính giác tổng thể cho khán giả xem chương trình.
“Vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân kỹ thuật này, mà nằm ở cách sử dụng và bối cảnh sử dụng. Có thể hình dung nó giống như liều thuốc. Nếu dùng đúng lúc, đúng mức, đúng mục đích thì mang lại hiệu quả tích cực, ngược lại, nếu lạm dụng hoặc sử dụng sai hoàn cảnh thì sẽ gây phản tác dụng, làm mất đi giá trị thực của biểu diễn”, đạo diễn, nhà sản xuất Vạn Nguyễn nêu.
Những tiết mục có vũ đạo phức tạp, đòi hỏi thể lực cao, việc vừa hát live vừa hoàn thành phần trình diễn gần như không khả thi.
Trong thực tế biểu diễn, những tiết mục có vũ đạo phức tạp, đòi hỏi thể lực cao, việc vừa hát live vừa hoàn thành phần trình diễn gần như không khả thi. Khi đó, thu âm trước và kết hợp trình diễn trực tiếp giúp tiết mục trọn vẹn, mượt mà và hiệu quả hơn, bởi một số chương trình ưu tiên tổng thể hơn giọng hát live thuần túy.
Tuy nhiên, điều được quan tâm nhất là sự minh bạch với khán giả. Ở một số chương trình, ban tổ chức thông báo rõ với khán giả đây là chương trình chỉ ghi hình, bật nhạc thu âm sẵn. Khi khán giả đã được biết trước mà vẫn lựa chọn mua vé, đồng nghĩa với việc họ chấp nhận “luật chơi” đó.
Lúc này, mối quan hệ giữa người biểu diễn và người thưởng thức là một sự thỏa thuận rõ ràng, công bằng. Khán giả đến không chỉ để nghe hát live, mà còn để thưởng thức một tổng thể giải trí, từ sân khấu, ánh sáng, dàn dựng, hiệu ứng và sự xuất hiện của nghệ sĩ mà họ yêu thích.
Bên cạnh đó, nếu một chương trình được quảng bá là biểu diễn live, khán giả tới sân khấu với kỳ vọng về giọng hát nghệ sĩ, nhưng thực tế họ lại hát nhép sẽ làm tổn hại đến niềm tin của công chúng. Đây cũng chính là ranh giới cần được xác định rõ: không phải hát nhép sai, mà sai ở việc sử dụng nó một cách thiếu minh bạch.
Vì vậy, cần đặt câu chuyện này trong từng phân khúc thị trường và nhu cầu thưởng thức cụ thể. Với những chương trình thiên về vocal như opera, bán cổ điển hay nhạc trữ tình, khán giả thường đặt nặng yếu tố hát live, và playback gần như không phù hợp. Nhưng với các show giải trí, pop, dance hay các đại nhạc hội, nơi phần nhìn và dàn dựng chiếm tỷ trọng lớn, việc hát nhép - nếu được công khai - có thể tạm chấp nhận.
"Suy cho cùng, âm nhạc, các chương trình ca nhạc phần nào vẫn là phục vụ công chúng, vì vậy việc chấp nhận hay không chấp nhận hát nhép phụ thuộc rất lớn vào thái độ của khán giả. Nếu khán giả không đồng ý, việc siết chặt các quy định về biểu diễn nghệ thuật cần được thực hiện ngay tức khắc. Ngược lại, nếu khán giả chấp nhận, thị trường cũng cần góc nhìn cởi mở hơn", đạo diễn Vạn Nguyễn đề xuất.
Xây dựng hành lang pháp lý phù hợp
Việc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM ban hành văn bản chấn chỉnh hoạt động biểu diễn và ứng xử trên môi trường số, trong đó nhấn mạnh nghiêm cấm lạm dụng phương tiện kỹ thuật, sử dụng âm thanh từ bản ghi thay cho biểu diễn trực tiếp (hát nhép), được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao chất lượng nghệ thuật và tái lập những chuẩn mực nghề nghiệp cần thiết.
Tuy nhiên, nhìn từ thực tế, Thạc sĩ, NSƯT. Võ Thị Minh Huyền - Giảng viên Khoa Jazz - Pop - Rock và Công nghệ Âm nhạc, Nhạc viện TPHCM - cho rằng vấn đề không đơn giản nằm ở việc đúng - sai, bởi cho đến nay vẫn chưa có một hệ thống tiêu chuẩn rõ ràng hay hành lang pháp lý cụ thể để làm căn cứ.
Cần xây dựng hành lang pháp lý phù hợp để nghệ sĩ tự điều chỉnh, đi đúng hướng.
“Trong khi khán giả vẫn chấp nhận và thị trường vẫn vận hành, điều cốt lõi là nghệ sĩ chưa được định hướng đúng”, NSƯT Minh Huyền nhận định.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc cấm hay không cấm, mà là cần hạn chế và kiểm soát như thế nào cho hợp lý. Quan trọng nhất là phải có hệ thống nguyên tắc cụ thể, minh bạch, trong đó bất kỳ ai vi phạm đều phải chịu trách nhiệm tương ứng.
Việc xây dựng quy định cũng cần linh hoạt và có sự điều chỉnh theo thực tế. Không có hệ thống nào hoàn hảo ngay từ đầu. Điều cần thiết là xây dựng quy chuẩn hợp lý, có kiểm soát, có điều chỉnh. Khi có định hướng rõ ràng, thị trường sẽ tự vận hành lành mạnh hơn, và người làm nghề cũng biết mình cần đi theo con đường nào để phát triển bền vững.
Ở góc độ khác, nhạc sĩ Hữu Vượng - Giám đốc âm nhạc concert Tổ quốc trong tim - nhấn mạnh yếu tố quyền lợi khán giả. Khi đã bỏ tiền mua vé, khán giả có quyền được thưởng thức hát live - giá trị cốt lõi của biểu diễn sân khấu. Chính vì vậy, việc thiết lập quy định rõ ràng không chỉ nhằm siết chặt quản lý, mà còn buộc các chương trình phải đầu tư nghiêm túc hơn, ca sĩ phải rèn luyện kỹ lưỡng hơn.
“Một quy định hiệu quả cần đi kèm chế tài cụ thể. Khi có xử phạt rõ ràng, nghệ sĩ sẽ dè chừng hơn và hạn chế hát nhép. Bởi nếu có quy định nhưng chưa đủ sức răn đe, vi phạm vẫn sẽ tiếp diễn”, nhạc sĩ Hữu Vượng nêu.
Cuối cùng, những người làm nghề cho rằng hát nhép cần được đặt trong một hệ quy chiếu rõ ràng, trong đó đề cao sự minh bạch, công khai trách nhiệm và quyền lợi khán giả. Khi “luật chơi” được công khai và thực thi nghiêm túc, thị trường sẽ tự điều chỉnh lành mạnh, buộc nghệ sĩ phải đầu tư, nâng cấp để đi đường dài.
