Không đo được thì không quản được
Từ ngày 1/2/2021, khi Nghị định 144/2020/NĐ-CP có hiệu lực, một thay đổi có thể nói là nghiêng trời lệch đất đã diễn ra: quy định cấm sử dụng bản ghi âm thay cho giọng thật của người biểu diễn đã hoàn toàn được dỡ bỏ.
Điều này đồng nghĩa với việc, về mặt pháp lý, hành vi hát nhép không còn bị cấm trực tiếp như trước. So với Nghị định 79/2012, điều khoản siết chặt rõ ràng đã biến mất, nhưng không có một tiêu chí mới nào thay thế để xác định đâu là biểu diễn đúng chuẩn.
Một số chuyên gia trong ngành biểu diễn cho rằng, sự thay đổi này mang tính cởi trói, tạo điều kiện cho thị trường biểu diễn vận hành linh hoạt hơn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy điều ngược lại: khi không còn ranh giới pháp lý rõ ràng, việc xác định sai phạm trở nên khó khăn hơn.
Theo một chuyên gia quản lý văn hóa, cách hiểu này có thể dẫn tới hệ quả ngoài mong muốn. Khi không còn một ranh giới pháp lý trực tiếp, nhiều đơn vị tổ chức và nghệ sĩ có xu hướng lựa chọn phương án an toàn về kỹ thuật, thay vì duy trì chuẩn biểu diễn trực tiếp. Điều này, nếu không đi kèm với các tiêu chí kiểm định cụ thể và cơ chế giám sát hiệu quả, dễ dẫn đến việc hạ thấp yêu cầu nghề nghiệp trên sân khấu.
Vấn đề không dừng ở việc cho phép hay không cho phép, mà ở chỗ phải thiết lập được một hệ thống tiêu chuẩn đủ rõ ràng để phân biệt giữa hỗ trợ kỹ thuật và thay thế hoàn toàn phần biểu diễn. Nếu thiếu hệ thống này, thị trường sẽ tự điều chỉnh theo hướng thuận tiện, và khi đó, tiêu chuẩn nghệ thuật rất khó được duy trì một cách ổn định.
“Một trong những điểm nghẽn lớn nhất của quản lý biểu diễn hiện nay là không có khả năng đo lường tại chỗ”, thanh tra văn hóa Nguyễn Văn Hùng (Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch) nhận định.
Ông Hùng phân tích: “Trong các lĩnh vực khác, việc kiểm tra vi phạm thường đi kèm công cụ: đo nồng độ trong thể thao, kiểm định kỹ thuật trong xây dựng, thậm chí đo độ cồn với những người tham gia giao thông. Nhưng với biểu diễn âm nhạc, đặc biệt là các dạng lệch chuẩn như hát nhép, hát đè hay xử lý giọng theo thời gian thực, cơ quan quản lý gần như không có công cụ kỹ thuật để xác định ngay lập tức. Cho nên, trong thực tế, việc phát hiện hát nhép tại hiện trường trước nay chủ yếu dựa vào quan sát hoặc phản ánh từ khán giả. Điều này khiến quá trình kiểm tra mang tính cảm tính, khó tạo thành căn cứ xử lý”.
Ranh giới cơ quan quản lý đặt ra là cần thiết: công nghệ chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, không thể thay thế hoàn toàn giọng hát thật.
Không chỉ thiếu công cụ, hệ thống kiểm tra cũng chưa theo kịp thực tế. Không có cơ chế giám sát theo thời gian thực, không có quy trình kiểm định âm thanh độc lập, và càng không có tiêu chuẩn định lượng rõ ràng về tỷ lệ giọng thật trong một tiết mục.
Chuyên gia âm thanh sân khấu Nguyễn Văn Chân cho rằng: “Nếu không có chuẩn kỹ thuật, thì mọi tranh luận chỉ dừng ở cảm giác. Người này nghe thấy thật, người khác lại nghi ngờ, nhưng không ai có thể chứng minh”.
Trách nhiệm bị chia nhỏ
Không thể phủ nhận rằng sự thay đổi của nghệ thuật biểu diễn đang diễn ra nhanh hơn tốc độ điều chỉnh của chính sách. Từ một hoạt động dựa chủ yếu vào giọng hát trực tiếp, sân khấu hiện nay đã trở thành một hệ thống phức hợp, gồm âm thanh, hình ảnh, công nghệ và dàn dựng đan xen. Các dạng lệch chuẩn do vậy không còn ở mức dễ nhận diện, mà tồn tại trong nhiều lớp lang, nhiều tình huống. Trong khi đó, khung quản lý vẫn dựa nhiều vào cách tiếp cận cũ, thiếu tiêu chí kỹ thuật cụ thể để phân biệt đâu là hỗ trợ hợp lý, đâu là thay thế hoàn toàn.
Một vấn đề khác nằm ở cách phân bổ trách nhiệm. Thông thường, trong một buổi biểu diễn, có ít nhất bốn chủ thể cùng tham gia: nghệ sĩ, ban tổ chức, đơn vị cung cấp dịch vụ (âm thanh, ánh sáng…) và cơ quan cấp phép. Tuy nhiên, khi xảy ra tranh cãi, trách nhiệm thường không rõ ràng.
Nghệ sĩ có thể cho rằng mình chỉ thực hiện theo yêu cầu chương trình. Ban tổ chức lại phụ thuộc vào điều kiện kỹ thuật và thời gian. Đơn vị âm thanh xử lý theo thiết kế đã được phê duyệt. Cơ quan cấp phép chủ yếu kiểm soát ở khâu hồ sơ.
Ở nhiều thị trường phát triển, hát nhép không phải lúc nào cũng bị cấm bằng luật, nhưng lại bị kiểm soát bằng chuẩn nghề nghiệp và phản ứng của công chúng.
Th.S Nguyễn Duy Hiển (Berklee College of Music) cho biết: “Ở Mỹ, không tồn tại một đạo luật liên bang cấm trực tiếp hành vi hát nhép trong biểu diễn. Các vấn đề pháp lý, nếu có, thường được xử lý dưới góc độ bản quyền hoặc bảo vệ người tiêu dùng, thay vì coi hát nhép là một hành vi vi phạm độc lập. Tuy nhiên, các chuẩn mực nghề nghiệp lại được thiết lập rất chặt thông qua cơ chế truyền thông và uy tín nghề. Đơn cử vụ việc của Ashlee Simpson trên chương trình Saturday Night Live, khi bản nhạc phát sai, lộ việc sử dụng giọng thu sẵn, ca sĩ lập tức bị công chúng chỉ trích dữ dội và bị gắn với hình ảnh giả tạo trong thời gian dài”.
Một buổi biểu diễn trực tiếp không phải là nơi để trình diễn sự hoàn hảo tuyệt đối, ngược lại, chính những yếu tố không hoàn hảo lại tạo nên cảm giác chân thực mà khán giả tìm kiếm.
Theo các chuyên gia văn hóa, để hình thành một ngành biểu diễn chuyên nghiệp, cần bắt đầu từ việc xác lập lại yêu cầu về tính trung thực trong hoạt động nghệ thuật. Đây là bước cần thiết để định hình lại cách thị trường nghệ thuật, giải trí vận hành trong giai đoạn mới, mà ở đó các yếu tố kỹ thuật, thương mại và chuẩn mực nghề nghiệp phải được đặt trong một hệ quy chiếu minh bạch hơn.
Ở chiều ngược lại, nhiều nghệ sĩ quốc tế cũng chủ động tham gia các chiến dịch như “Live Means Live”, cam kết biểu diễn 100% trực tiếp, không sử dụng bản thu hay phần mềm chỉnh giọng, nhằm tạo niềm tin với khán giả.
Xét cho cùng, theo ông Hiển, công nghệ có thể tạo ra những màn trình diễn hoàn hảo, nhưng chính những giới hạn của con người như giọng hát thật, cảm xúc thật mới là yếu tố giữ chân khán giả lâu dài.
