Luật Đô thị đặc biệt TP.HCM: Chuyển từ cách tiếp cận 'luật quản lý' sang 'luật kiến tạo phát triển'

Là một trong các chuyên gia có bài tham luận gửi tới hội thảo, tiến sĩ (TS) Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, cho rằng cần có cách tiếp cận mới khi xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt.

Xây dựng thể chế để giải phóng nguồn lực

Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, TP.HCM từ lâu đã không còn là một đô thị theo nghĩa thông thường. Với quy mô kinh tế chiếm tỉ trọng lớn trong GDP cả nước, thành phố trên thực tế đã vận hành như một "siêu đô thị", một cực tăng trưởng có sức lan tỏa không chỉ đối với vùng kinh tế trọng điểm phía Nam mà còn đối với toàn bộ nền kinh tế quốc gia.

Thế nhưng, chính ở điểm này lại nảy sinh một nghịch lý, khi càng phát triển, thành phố càng vấp phải những giới hạn của chính khuôn khổ thể chế hiện hành. Vấn đề của TP.HCM không phải là thiếu tiềm năng, cũng không thiếu động lực phát triển. Điều còn thiếu, và ngày càng trở nên cấp thiết chính là "một khuôn khổ thể chế tương thích với vai trò và tầm vóc của mình".

Theo TS Dũng, kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có siêu đô thị nào có thể vận hành hiệu quả nếu bị "đóng khung" trong một mô hình thể chế được thiết kế cho những đơn vị hành chính thông thường.

Vì vậy, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM không nên nhìn nhận như một nỗ lực "hoàn thiện khung pháp lý" theo nghĩa thông thường mà cần giải bài toán lớn hơn nhiều. Đó là thiết kế một mô hình thể chế mới cho một siêu đô thị trong bối cảnh phát triển mới của đất nước.

"Với Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM, điều cốt lõi không nằm ở việc bổ sung thêm bao nhiêu cơ chế, mà ở chỗ chúng ta tiếp cận bài toán này bằng tư duy nào. Trong nhiều năm qua, cải cách thể chế ở cấp địa phương thường vận hành theo một logic quen thuộc, đó là sửa đổi, bổ sung một số quy định; cho phép áp dụng một vài cơ chế "đặc thù"; nới lỏng một số thẩm quyền trong khuôn khổ sẵn có.

Đối với TP.HCM, là một đô thị đã vượt qua ngưỡng "thành phố lớn" để trở thành một "siêu đô thị" thì cách tiếp cận đó không còn phù hợp.

Thay vì tiếp tục tư duy "xin thêm quyền trong khuôn khổ cũ", Luật Đô thị đặc biệt cần được tiếp cận như một bản thiết kế thể chế mới, trong đó quyền lực được phân bổ lại có chủ đích, trách nhiệm được xác lập rõ ràng, và các công cụ vận hành được thiết kế đồng bộ…" - TS Nguyễn Sĩ Dũng phân tích.

Đặt TP.HCM trong sự phát triển quốc gia

TS Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng cách tiếp cận khi xây dựng Luật Đô thị đặc biệt, cần đặt TP.HCM vào đúng vị trí trong chiến lược phát triển quốc gia.

Nếu coi TP.HCM chỉ là một địa phương lớn thì luật sẽ dừng lại ở việc "quản lý tốt hơn". Nhưng nếu xác định TP.HCM là một cực tăng trưởng, một trung tâm tài chính khu vực và một đầu mối kết nối toàn cầu thì Luật Đô thị đặc biệt phải được thiết kế như một công cụ để tối ưu hóa vai trò đó. Khi ấy, tư duy lập pháp cũng cần chuyển từ "bảo đảm quản lý thống nhất" sang "tạo điều kiện cho phát triển vượt trội có kiểm soát".

Một chuyển dịch quan trọng khác, theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, là từ "kiểm soát rủi ro" sang "quản trị rủi ro". Theo ông, với một đô thị vận động nhanh như TP.HCM, nếu thể chế được thiết kế theo hướng "không để xảy ra sai sót" thì hệ quả tất yếu là không ai dám đổi mới.

Ngược lại, nếu cho phép thử nghiệm trong khuôn khổ kiểm soát, chấp nhận sai số có giới hạn và đánh giá theo vòng đời chính sách thì chính hệ thống sẽ trở nên năng động và học hỏi nhanh hơn. Đây cũng là điều kiện để TP.HCM có thể trở thành nơi "thử nghiệm trước, nhân rộng sau" cho cả nước.

Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, Luật Đô thị đặc biệt nên được thiết kế quanh các trụ cột chính, đó là mô hình chính quyền đô thị đặc biệt, phân quyền thực chất, cơ chế tài chính, ngân sách đặc biệt. Đồng thời có cơ chế thử nghiệm thể chế và đổi mới sáng tạo, cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.

"Việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt không chỉ là một bài toán kỹ thuật lập pháp, mà là một lựa chọn chiến lược về mô hình phát triển. Giá trị của Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM không nằm ở chỗ có bao nhiêu điều khoản riêng, mà ở chỗ nó có tạo ra được một "hệ điều hành mới" cho một siêu đô thị hay không.

Luật này chỉ thực sự có ý nghĩa nếu giải phóng năng lực phát triển của thành phố trong một khuôn khổ quyền lực minh bạch, có trách nhiệm và có khả năng tự đổi mới" - TS Dũng bình luận.