Sách Lịch sử liệu có dạy ta điều gì?
Theo Edgar Morin, chính tư duy phức hợp mới là thứ công cụ và trang bị thiết yếu giúp chúng ta tri nhận thực tại trong kỷ nguyên này và ứng phó với tương lai trước những chuyển biến đầy chao đảo, bất định.
Cha đẻ tư duy phức hợp
Edgar Morin (Pháp, sinh năm 1921) là cha đẻ của thuyết tư duy phức hợp (pensée complexe). Triết thuyết này đặt thực tại trong tương quan đa chiều và liên ngành, một tổng thể nhiều yếu tố đan dệt để tri nhận bản chất toàn vẹn của nó thay vì chia nhỏ, phiến diện, để sa vào thứ trí tuệ mù lòa hay sự đui mù về nhận thức.
Tư tưởng chủ đạo được ông thể hiện qua hai tác phẩm: Introduction à la pensée complexe (Nhập môn tư duy phức hợp) và đặc biệt là bộ sáu cuốn La Méthode (Phương pháp) mà bản dịch tiếng Việt đều đã được NXB Tri Thức ấn hành trước đây.
Các bài suy tư về con người trong đại dịch của ông sau đó được gói lại trong tập sách Hãy đổi hướng đi - Những bài học từ virus corona, 2020.
Người bị bách hại thành kẻ bách hại
Trong cuốn Lịch sử liệu có dạy ta điều gì? - Một suy tưởng về hiện tại và tương lai nhân loại, Edgar Morin đưa ra 16 bài học được đúc kết rất ngắn gọn.
Trong cuốn sách mỏng này, thật kinh ngạc, Edgar Morin đã thấy trước một khả năng tái diễn chia rẽ và chiến tranh. Ở Bài học thứ năm (Huyền thoại ảnh hưởng lớn đến lịch sử), ông phân tích cách thế mà những huyền thoại đã chi phối dòng chảy lịch sử thăng trầm của người Do Thái đồng thời tác động lên lịch sử toàn cầu nói chung.
Triết gia này nhìn thấy một Israel "vô cùng bất định" trong tương lai. Một sự suy tàn có thể xảy ra với Mỹ, một cuộc khủng hoảng ở châu Âu hay sự trỗi dậy của làn sóng thù địch từ thế giới Ả Rập hoặc thậm chí một cuộc khủng hoảng hạt nhân sẽ nguy cơ đe dọa sự tồn tại của Israel.
Những trang hay nhất trong cuốn sách này có lẽ là luận về chiến tranh và quyền lực. Qua hàng loạt dẫn chứng từ cổ chí kim, triết gia chỉ ra rằng: bánh xe lịch sử đôi khi được lăn tới bởi những anh hùng, cũng có thể bởi một bạo chúa và không ít khi, là bởi những kẻ điên cuồng, "ngáo" quyền lực.
Những chuyển hóa từ thái cực này sang thái cực khác xảy ra trong diễn trình lịch sử nhân loại cùng các mốc sự kiện then chốt được Edgar Morin quy chiếu thành các bài học phổ quát, giúp ta nhìn lịch sử sâu, rộng và có tính toàn thể.
Trên tất cả, đó là một lịch sử mang "bản chất người": những kẻ hủy diệt đôi khi cũng là những người góp phần kiến tạo văn minh, từ nhiệt huyết đến nổi loạn chỉ cách nhau một bước chân, kết quả của một hành động có thể trái ngược với ý định ban đầu của nó, tiến bộ vật chất không đi kèm với bất kỳ tiến bộ đạo đức nào, không gì vừa nhân tính vừa phi nhân tính như là chiến tranh...
Lịch sử bất định từ trong bản chất, cho nên nói về tính "hợp lý" của nó chỉ là sự hợp lý hóa hậu nghiệm, nghĩa là khi "sự đã rồi" (post-rationalisation).
Không tránh khỏi những phê phán hậu nghiệm nhưng Edgar Morin giúp ta nhận ra: "Bài học lớn nhất của lịch sử là ở chỗ nó làm sáng tỏ những bộ mặt đa dạng của nhân loại, những kiểu hành xử khác nhau của con người nhưng đồng thời cũng cho thấy sự kết hợp nhân học chặt chẽ giữa lý trí và điên loạn, giữa kỹ thuật và huyền thoại" và nhắc nhở về một nhân loại không ngừng dao động giữa hòa hợp và xung đột, chia rẽ và liên kết, "đã luôn và sẽ luôn trong tiến trình trở thành".
