Dragon Capital chỉ ra 3 lỗi tư duy phổ biến nhất của nhà đầu tư cá nhân trên thị trường chứng khoán - Ảnh: HỮU HẠNH
Đám đông thường đến muộn
Số liệu thống kê cho thấy có sự tương quan giữa lượng tài khoản chứng khoán mở mới hằng tháng và diễn biến VN-Index từ năm 2019 đến nay.
Ví dụ, nửa cuối năm 2021 đến đầu năm 2022, số tài khoản mở mới đạt đỉnh cao nhất lịch sử, đúng giai đoạn VN-Index ở vùng 1.400 - 1.500 điểm. Khi thị trường giảm khoảng 40% trong 8 tháng tiếp theo, lượng mở mới cũng giảm theo. Và khi thị trường hồi phục, lượng mở mới tăng trở lại.
Sang đến năm 2024, thị trường ghi nhận thêm khoảng 2 triệu tài khoản mới. Theo thống kê của FiinTrade, nhà đầu tư cá nhân mua ròng hơn 77.700 tỉ đồng trên sàn HoSE trong năm 2024. Giai đoạn mua ròng đỉnh điểm rơi vào tháng 5 và tháng 6, khi VN-Index tiếp cận ngưỡng 1.280 - 1.300 điểm - vùng đỉnh ngắn hạn của năm.
Dragon Capital nhận định nhà đầu tư cá nhân không dẫn dắt mà thường chạy theo xu hướng. Dòng tiền có xu hướng đến sau khi thị trường đã tăng và rút đi sau khi đã giảm.
Trong tài chính hành vi, hiện tượng này được gọi là hành vi bầy đàn - xu hướng ra quyết định dựa trên hành động của người xung quanh thay vì phân tích độc lập. Ở thị trường có hơn 80% giao dịch đến từ cá nhân, hành vi bầy đàn có thể tạo ra vòng lặp tự củng cố.
Khi nhiều người mua khiến giá tăng, giá tăng xác nhận quyết định mua, dẫn đến nhiều người mua thêm cho đến khi dòng tiền mới cạn kiệt và vòng lặp đảo chiều.
Bán cổ phiếu tốt, giữ cổ phiếu xấu
Đây là xu hướng mà hầu hết nhà đầu tư nhận ra ở chính mình, dù không phải lúc nào cũng thừa nhận. Hãy hình dung hai cổ phiếu mua cùng một thời điểm. Cổ phiếu A tăng 20%, nhà đầu tư bán ngay với tâm lý "chốt chắc ăn". Cổ phiếu B giảm 30%, nhà đầu tư giữ lại, chờ "về bờ".
Một năm sau, mã A tiếp tục tăng thêm 40%, trong khi mã B vẫn nằm ở vùng giá thấp. Danh mục lúc này nghiêng hoàn toàn về phía mã kém chất lượng, vì mã tốt đã bị loại khỏi danh mục từ sớm.
Gốc rễ của xu hướng này nằm ở đặc tính rất cơ bản của tâm lý con người là nỗi đau mất mát thường mạnh gấp khoảng 2 lần niềm vui từ lợi nhuận tương đương.
Khi nhìn vào một cổ phiếu đang lãi 20%, cảm giác "nếu không chốt bây giờ, lợi nhuận có thể mất" thắng cảm giác "nếu giữ tiếp, lợi nhuận có thể tăng thêm." Và khi nhìn vào cổ phiếu đang lỗ 30%, cảm giác "chưa bán thì chưa lỗ" mạnh hơn lý trí "nên cắt lỗ để bảo toàn vốn".
Dragon Capital cho biết đây là cách bộ não được thiết kế qua hàng triệu năm tiến hóa để bảo vệ nguồn lực. Nhưng trên thị trường tài chính, bản năng này thường dẫn đến kết quả không tối ưu.
Hiệu ứng "thông tin gần nhất"
Quỹ đầu tư này nhận định dư nợ cho vay ký quỹ phản ánh mức độ sẵn sàng sử dụng đòn bẩy của nhà đầu tư, tức là mức độ tự tin của thị trường. Xu hướng này thường khá nhất quán. Nhà đầu tư có xu hướng tăng đòn bẩy sau khi thị trường đã tăng và giảm đòn bẩy sau khi thị trường đã giảm - đi ngược với lý thuyết tối ưu.
Trong tài chính hành vi, xu hướng này gọi là thiên lệch do thông tin gần nhất - khi nhà đầu tư đánh giá quá cao những gì vừa xảy ra. Ba tháng thị trường điều chỉnh liên tục có thể tạo ra cảm giác thị trường sẽ điều chỉnh mãi, dù dữ liệu dài hạn cho thấy điều ngược lại. Ba tháng tăng liên tục có thể tạo ra cảm giác "lần này khác", dù mọi chu kỳ đều có sự điều chỉnh.
Trong sự kiện đại dịch năm 2020, những nhà đầu tư bắt đầu đầu tư định kỳ từ ba đến sáu tháng trước đáy, tức là khi tin tức tiêu cực nhất, khi bản năng bảo "đừng mua" lại đạt kết quả cao hơn so với những người bắt đầu đúng tháng đáy.
Nói cách khác, xu hướng "thiên lệch do thông tin gần nhất" thường thúc giục nhà đầu tư dừng lại đúng lúc có thể nên tiếp tục.
