Đổi mới thi cử là một trong những giải pháp quan trọng để giải quyết vấn nạn dạy thêm, học thêm. Trong ảnh: thí sinh dự thi đợt 1 kỳ thi đánh giá năng lực năm 2026 của ĐH Quốc gia TP.HCM - Ảnh: VNUHCM
Hai mặt của một vấn đề
Hoạt động dạy thêm, học thêm luôn gây ra những tranh cãi chưa có hồi kết vì mang hai mặt đối lập. Về mặt tích cực, nếu tổ chức đúng quy định, việc này giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức, phát triển tư duy, đạt điểm cao trong các kỳ thi và giúp phụ huynh dễ dàng quản lý con em, tránh xa các tệ nạn xã hội.
Thế nhưng về mặt tiêu cực, việc học thêm quá mức đã tước đoạt thời gian vui chơi, nghỉ ngơi của học sinh, làm thui chột khả năng tự học và tạo ra sự ảo tưởng về sức học thực sự. Đáng lên án nhất chính là việc một bộ phận giáo viên dùng "chiêu trò" ép buộc học sinh phải đi học thêm để trục lợi cá nhân, trực tiếp làm xấu đi hình ảnh người thầy và làm suy giảm niềm tin của xã hội vào giáo dục.
Đáng nói, đây không phải là hiện tượng cá biệt của riêng Việt Nam. Tại Nhật Bản, hệ thống cơ sở luyện thi Juku hoạt động cực kỳ mạnh mẽ với hơn 50.000 trường, vượt cả số lượng trường phổ thông chính quy.
Hàn Quốc cũng từng ra lệnh cấm hoàn toàn dạy thêm vào năm 1980 nhưng thất bại do nhu cầu quá lớn, hiện nay đành phải chuyển sang biện pháp hạn chế giờ hoạt động của các trung tâm Hagwon sau 10h tối.
Tại Trung Quốc, chính sách "giảm kép" năm 2021 từng làm số lượng trung tâm dạy thêm giảm 96%, nhưng đến năm 2024 các trung tâm này dần tái xuất hiện buộc Bộ Giáo dục phải áp dụng mức phạt lên tới 100.000 NDT với các cơ sở không phép…
Nhìn về Việt Nam, một khảo sát gần đây chỉ ra những con số đáng suy ngẫm: 54,2% học sinh lớp 9 đi học thêm toán, 38,2% học ngữ văn; ở bậc THPT có tới 83,8% học sinh lớp 12 thừa nhận đi học thêm để đạt điểm cao (theo Hồ Thị Hồng Vân, "Cơ sở thực tiễn về dạy thêm, học thêm ở Việt Nam và trên thế giới", tạp chí Khoa Học Giáo Dục Việt Nam, tập 19, số S1, năm 2023).
Lối mở từ thông tư 19
Thông tư số 19/2026/TT-BGDĐT chính thức có hiệu lực từ ngày 15-5 được ban hành với quan điểm cởi mở: không cấm dạy thêm, học thêm chính đáng. Điểm đột phá của quy định mới là phân định rõ ranh giới giữa dạy thêm văn hóa và các hoạt động giáo dục bổ trợ (như STEM, trí tuệ nhân tạo, kỹ năng sống), đồng thời trao quyền cho hiệu trưởng giới hạn tổ chức dạy thêm không quá hai tiết/tuần/môn. Việc thiết lập đường dây nóng ở mọi cấp cũng cho thấy sự kiên quyết trong việc xử lý hành vi ép buộc học sinh.
Dù vậy, từ bài học của Hàn Quốc và Trung Quốc có thể thấy mệnh lệnh hành chính khó có thể cấm đoán triệt để dạy thêm. Để giải quyết tận gốc rễ vấn nạn này cần triển khai đồng bộ các giải pháp căn cơ.
Thứ nhất, nâng cao chất lượng giáo dục công lập, đầu tư cơ sở vật chất và năng lực giáo viên để học sinh lĩnh hội đủ kiến thức ngay trên lớp.
Thứ hai, đổi mới triệt để phương thức kiểm tra, đánh giá và thi cử nhằm tháo gỡ áp lực điểm số.
Thứ ba, khuyến khích học sinh hình thành thói quen tự học, biết tận dụng các nền tảng trực tuyến miễn phí.
Thứ tư, tạo dựng hành lang pháp lý minh bạch cho các trung tâm tư nhân thông qua mô hình hợp tác công - tư.
Cuối cùng, cần đẩy mạnh truyền thông, thay đổi nhận thức của phụ huynh để hướng tới một nền giáo dục phát triển toàn diện thay vì chạy đua thành tích.
Hệ quả từ áp lực thi cử
Dạy thêm, học thêm không phải là nguyên nhân của mọi vấn nạn mà nó là hệ quả tất yếu của áp lực thi cử và sự kỳ vọng quá lớn từ gia đình cũng như nhà trường. Chỉ khi giải quyết được tận gốc rễ những nguyên nhân này, hoạt động dạy thêm, học thêm mới thực sự trở về đúng với giá trị bổ trợ cốt lõi vốn có của nó.
