Nhân viên Công ty Thoát nước Hà Nội làm việc bên dòng nước đen đặc, nồng mùi hôi thối của sông Cầu Bây - Ảnh: C.TUỆ
Tuổi Trẻ đã có cuộc trao đổi với Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp về những giải pháp trước mắt, lâu dài mang tính chiến lược sẽ được Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Phòng triển khai trong thời gian tới.
Tôi nghĩ đây là thời điểm phù hợp để hồi sinh và biến kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải trở thành hệ thống thủy lợi hiện đại, thông minh và phục vụ đa mục tiêu bậc nhất Việt Nam".
Đầu tư 10.000 tỉ đồng thu gom triệt để nước thải
* Không ít giải pháp đã được triển khai nhằm cải thiện ô nhiễm nguồn nước kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải nhưng "chưa đạt được những kết quả như mong đợi", vậy lần này có gì khả quan hơn so với trước, thưa ông?
Ông Nguyễn Hoàng Hiệp
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng một đề án với nhiều công việc cụ thể. Thứ nhất, tập trung vào thu gom, xử lý triệt để nước thải trước khi đổ ra kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải.
Thứ hai, hoàn thiện hạ tầng và hiện đại hóa quản lý, vận hành hệ thống thủy lợi, đảm bảo năng lực phục vụ đa mục tiêu. Thứ ba, khai thác đa tầng không gian, hạ tầng và giá trị văn hóa, lịch sử trong vùng kết hợp chỉnh trang hạ tầng các công trình trọng điểm và hệ thống kênh trục chính Bắc Hưng Hải.
Trong ba nhiệm vụ trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ đầu tư công trình đầu mối, công trình điều tiết, phân phối nguồn nước trong hệ thống, hiện đại hóa quản lý vận hành và gia cố các đoạn kênh trục xung yếu.
Còn các địa phương như Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Phòng sẽ đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải và gia cố kết hợp chỉnh trang các đoạn kênh có điều kiện thu hồi đất, tạo cảnh quan phục vụ phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương.
* Như ông đã nói ở trên, kế hoạch đã có, tuy nhiên điều mà nhiều người quan tâm là Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ cùng các tỉnh thành triển khai ra sao, đặc biệt là bố trí tiền đầu tư?
- Tại cuộc họp vừa qua, các địa phương đều cam kết sẽ quyết tâm hồi sinh kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải. Đặc biệt là Hà Nội có sông Cầu Bây với lượng nước rất lớn gây ô nhiễm cho kênh Bắc Hưng Hải đã thể hiện quyết tâm rất cao.
Theo phát biểu chỉ đạo của Bí thư Thành ủy Hà Nội trước đây, nhiều dự án sẽ được khởi công ngay dịp 30-4 tới, thời gian hoàn thành tối đa trong 2 năm và phấn đấu rút ngắn xuống còn 1 năm. Các địa phương khác như Hưng Yên, Bắc Ninh, Hải Phòng cũng cam kết sẽ bố trí kinh phí để triển khai ngay, trong đó có hệ thống thu gom và nhà máy xử lý nước thải.
Chúng tôi tính toán tổng tất cả kinh phí cho việc thu gom xử lý nước thải ở 4 địa phương (Hà Nội, Hưng Yên, Bắc Ninh, Hải Phòng) khoảng 10.000 tỉ đồng. Đây không phải là kinh phí quá lớn để các địa phương không bố trí được. Hiện Hà Nội và Hải Phòng đã bố trí xong vốn, Bắc Ninh thì cơ bản đã có đủ kinh phí, còn Hưng Yên đang bố trí.
Sau nhiệm vụ thu gom nước thải sẽ đến công việc hiện đại hóa hệ thống kênh. Tất cả các khu vực sạt lở, lấn chiếm, đoạn bị cong vênh sẽ được hiện đại hóa kênh mương, hệ thống quan trắc hiện đại, điều hành điều khiển tự động.
Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ làm một số tuyến kênh trục và cống lớn đổ vào, đổ ra sông Hồng và sông Thái Bình. Các hệ thống kênh mương còn lại ở địa phương nào thì địa phương đó làm.
Đối với việc chỉnh trang, nâng cao năng lực và đảm bảo đa mục tiêu của hệ thống, trong đó nâng cao đời sống văn hóa, du lịch, kết nối di sản thông qua cảnh quan, đường giao thông thủy bộ. Khi nắn chỉnh xong các tuyến kênh, bờ mương toàn hệ thống kênh có thể lấy ra được khoảng 2.100ha đất.
Số đất này cơ bản sẽ làm các công trình công cộng, vườn hoa, công viên cây xanh; một số khu vực có diện tích đất lớn có thể làm khu công nghiệp, khu chế xuất hoặc khu nhà ở...
Các công trình thuộc phần việc của Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự kiến sẽ được trao thầu, khởi công vào dịp 2-9 năm nay. Chúng tôi quyết tâm làm xong trong một năm rưỡi. Đối với nhiệm vụ của các địa phương dự kiến cũng đồng loạt khởi công vào dịp 2-9, riêng Hà Nội dự kiến khởi công 30-4 tới.
Với tiến độ và cách làm trên thì chỉ 2 năm nữa (đến năm 2028) Bắc Hưng Hải sẽ là hệ thống thủy lợi hiện đại, sạch, đẹp, thông minh và đa mục tiêu bậc nhất Việt Nam.
Bà Ngô Thị Hanh (77 tuổi, sinh sống ở phường Phúc Lợi, Hà Nội) phải lấy nước từ nhà ra tưới cho rau vì dòng nước sông Cầu Bây đen kịt - Ảnh: Q.THẾ
Rút ngắn thủ tục, đẩy nhanh tiến độ
* Như vậy, tiến độ hoàn thành chỉ trong vòng 2 năm, mốc thời gian này liệu có khả thi?
- Đối với vấn đề ô nhiễm môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các tỉnh thành đều quyết tâm, đồng loạt giải quyết dứt điểm. Ví dụ như sông Cầu Bây kéo dài khoảng 8km nhưng làm đến 5 nhà máy xử lý nước thải dọc tuyến. Hà Nội đã thiết kế xong, dự kiến cuối tháng tới sẽ khởi công và quyết tâm làm 1 năm là xong.
Để đẩy nhanh tiến độ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương đã có văn bản xin ý kiến Thủ tướng Chính phủ cơ chế cho toàn bộ công trình là công trình đầu tư công khẩn cấp để rút ngắn một số thủ tục đầu tư, thầu.
Những công đoạn này rút ngắn được khoảng 9 tháng nên chúng tôi mới khẳng định năm 2027 có thể đã xong một số việc.
* Sau khi thu gom triệt để nước thải, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ kiểm soát chất lượng nước từ các nguồn đổ vào kênh Bắc Hưng Hải như thế nào?
- 18 họng nước đổ vào kênh Bắc Hưng Hải đều phải theo quy chuẩn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Chúng tôi sẽ lắp đặt hệ thống cảm biến hiện đại để theo dõi và kiểm soát chất lượng nước trước khi đổ vào kênh Bắc Hưng Hải.
* Trong bối cảnh lòng sông Hồng hạ thấp ảnh hưởng đến việc lấy nước vào kênh, vậy Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ "hóa giải bài toán" bổ cập dòng chảy cho kênh Bắc Hưng Hải ra sao?
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng, đưa trạm bơm dã chiến Xuân Quan với lưu lượng thiết kế là 16m3/giây vào vận hành từ tháng 3-2024. Từ thực tế cho thấy chất lượng nước của đầu kênh chính Bắc Hưng Hải dài hơn 11km đã được cải thiện đáng kể.
Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tiếp tục đầu tư nâng cấp trạm bơm dã chiến Xuân Quan lên thành 32m3/giây để tăng hiệu quả lấy nước từ sông Hồng vào hệ thống phục vụ tưới, cấp nước và hỗ trợ giảm ô nhiễm môi trường, dự kiến hoàn thành trong năm nay.
Tuy nhiên, bơm cũng chỉ là giải pháp trước mắt, còn căn cơ hơn phải làm đập dâng sông Hồng. Hiện nay Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang cùng nhà đầu tư dự án Thành phố hai bên sông Hồng nghiên cứu xây dựng đập dâng.
Trước mắt, có thể làm 3 đập dâng là đập dâng Long Tửu trên sông Đuống, đập dâng Xuân Quan (đoạn giáp Hưng Yên và Hà Nội) và đập gần cầu Trung Hà để bổ cập nước làm sống lại sông Đáy, Nhuệ, Tích. Khi làm xong đập dâng thì nước sông Hồng chảy qua cống Xuân Quan vào kênh Bắc Hưng Hải, khi đó sẽ không cần bơm nữa.
Nếu phương án mà chúng tôi đang bàn với các nhà đầu tư dự án Thành phố hai bên sông Hồng mà được triển khai thì chúng ta sẽ có một Hà Nội rất khác. Đập không chỉ dâng nước tạo cảnh quan cho Thành phố hai bên sông Hồng, bổ cập nước cho Bắc Hưng Hải mà toàn bộ sông Đáy, Nhuệ, Tô Lịch sẽ có nước sông Hồng thường xuyên.
Phương án xây đập dâng được chấp thuận triển khai thì chúng tôi cũng sẽ bắt tay vào xây dựng để vận hành vào khoảng năm 2030.
3 thách thức đối với kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải
Đó là đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Thứ nhất, nguồn nước cung cấp cho hệ thống ngày càng suy giảm và có nguy cơ mất an ninh nguồn nước.
Theo đó, nguồn nước chủ yếu từ sông Hồng qua cống lấy nước đầu mối Xuân Quan ngày càng khó khăn, gần đây chỉ lấy được khoảng 20% lưu lượng thiết kế do mực nước sông Hồng bị hạ thấp. Đồng thời tình trạng xâm nhập mặn xuất hiện thường xuyên vào sâu hơn và có xu hướng gia tăng.
Thứ hai là tác động của biến đổi khí hậu, mưa, lũ cực đoan ngày càng nghiêm trọng khiến việc tiêu thoát nước bị gián đoạn dẫn đến kênh chính bị quá tải.
Tháng 9-2024 mưa lớn sau bão đã khiến hơn 120 vị trí bờ kênh có nguy cơ vỡ, tràn bờ, đã gây ngập úng kéo dài, gây thiệt hại lớn cho sản xuất của 21.000ha đất canh tác nông nghiệp và ảnh hưởng đến đời sống dân sinh.
Thứ ba là áp lực, yêu cầu của các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội trong vùng ngày càng cao và là nơi sinh sống của 3,28 triệu người.
Theo định hướng, các quy hoạch, đô thị, khu công nghiệp đều tăng cao đã dẫn đến nhu cầu cấp nước tăng, đặc biệt yêu cầu tiêu úng tăng hơn 2,4 lần so với năng lực thiết kế của hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải.
Dòng nước đen đặc vẫn đổ thẳng ra kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải
Ông Nguyễn Văn Toàn (75 tuổi, xã Phạm Ngũ Lão, Hưng Yên) cho biết kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải đã bị ô nhiễm từ hàng chục năm qua khiến việc sản xuất nông nghiệp gặp không ít khó khăn - Ảnh: C.TUỆ
Những ngày giữa tháng 3-2026, khảo sát của phóng viên Tuổi Trẻ cho thấy dòng nước đen đặc kéo dài nhiều km của sông Cầu Bây từ khu vực Long Biên, Gia Lâm (Hà Nội) hằng ngày vẫn đang chảy ra kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải.
Theo người dân sống cạnh hai bên sông Cầu Bây thì tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng này đã diễn ra hàng chục năm nay và vẫn chưa được cải thiện.
Ông Đào Trọng Đê (77 tuổi, đường Cầu Bây, phường Phúc Lợi) cho biết khoảng 30 năm trước dòng sông bắt đầu bị ô nhiễm và mức độ ngày một nghiêm trọng hơn.
"33 năm trước, nước vẫn sạch và có tôm cá. Tuy nhiên khoảng 2 - 3 năm sau (khoảng năm 1995 - 1996) thì nước bắt đầu ô nhiễm. Tình trạng ô nhiễm nặng nề, ngộp thở có lẽ kể từ năm 2010 cho tới nay vì nước không chỉ đen đặc mà còn nổi váng", ông Đê chia sẻ.
Ông Đê cho hay tình trạng ô nhiễm kéo dài đã biến dòng sông Cầu Bây thành kênh thoát nước thải "bất đắc dĩ".
"Ô nhiễm đến mức mưa lớn, ngập lụt cá từ trong ao bơi ra sông nhưng do không chịu được nguồn nước bị ô nhiễm nên sau vài ngày đã chết trắng bụng", ông Đê nói.
Cách nhà ông Đê không xa, bà Vũ Thị Hòa (63 tuổi, đường Cầu Bây) cho hay nước sông thường xuyên bốc mùi hôi thối nồng nặc đã khiến cuộc sống của người dân nơi đây bị đảo lộn. Mặc dù sống cạnh sông nhưng đã từ lâu bà Hòa cùng nhiều người dân trồng rau ở những khu đất trống không dám múc nước tưới.
"Những khu đất để không đã được người dân tận dụng trồng rau, nhưng không ai dám múc nước sông Cầu Bây tưới. Tất cả người dân tăng gia sản xuất ở đây đều phải xách từng xô nước sạch từ nhà ra tưới cho rau.
Trong khi đó dòng nước bị ô nhiễm hay bốc mùi hôi nên bản thân tôi thi thoảng phải tới bệnh viện kiểm tra đường hô hấp - bà Hòa chia sẻ và nói - Người dân mong Nhà nước sớm đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước ô nhiễm để trả lại dòng sông trong sạch vốn có".
Từng là "điểm đen" về ô nhiễm do phải tiếp nhận nước thải từ nhiều khu công nghiệp nhưng thời gian gần đây kênh Trần Thành Ngọ (Hưng Yên) chất lượng nước đã được cải thiện. Kênh này chảy qua nhiều khu dân cư, khu công nghiệp của Hưng Yên trước khi chảy ra kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải.
Tuy nhiên, người dân cho biết dù dòng kênh Trần Thành Ngọ nguồn nước đã được cải thiện hơn so với trước nhưng vẫn chưa dám lấy để tưới cho nông nghiệp.
Trao đổi với phóng viên, ông Nguyễn Văn Toàn (75 tuổi, xã Phạm Ngũ Lão, Hưng Yên) nói: "Từ năm 2025 đến nay kênh Trần Thành Ngọ tình trạng ô nhiễm đã giảm, cải thiện hơn so với trước nhưng người dân vẫn không dám tưới cho lúa vì thi thoảng lại phát hiện dòng nước bị ô nhiễm, bốc mùi".
Theo ông Toàn, do hai kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải, kênh Trần Thành Ngọ đều bị ô nhiễm nên người dân cấy lúa ở một số cánh đồng của xã Phạm Ngũ Lão mỗi khi đến mùa vụ phải chờ nước sông Hồng bơm qua cống Xuân Quan.
"Khi nước từ sông Hồng bơm vào kênh Bắc Hưng Hải qua cống Xuân Quan pha loãng ô nhiễm thì chúng tôi mới có thể bơm nước vào đồng. Nhiều nơi khác xa kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải vẫn phải bơm nước hôi thối, sủi bọt, ô nhiễm nặng vào đồng ruộng.
Sắp tới Nhà nước cải thiện tình trạng ô nhiễm môi trường trên các dòng kênh nhỏ cũng như kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải thì chúng tôi rất mừng vì chất lượng môi trường sẽ được nâng lên và nguồn nước phục vụ cho nông nghiệp thuận lợi hơn rất nhiều", ông Toàn kỳ vọng.
Mỗi ngày/đêm có khoảng 538.838m3 nước thải xả vào kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải
Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường cung cấp, hiện tổng lượng nước thải xả vào hệ thống kênh thủy lợi Bắc Hưng Hải khoảng 538.838m3/ngày - đêm, phân bố rộng khắp trên địa bàn nhiều tỉnh thành.
Trong đó Hà Nội xả vào hệ thống 71.618m3 (chiếm 13,3%), Bắc Ninh 50.000m3 (chiếm 9,27%), Hưng Yên 167.512m3 (chiếm 31%) và Hải Phòng 116.358m3 (chiếm 21,6%)... Ngoài ra còn có khoảng 112.991m3 (chiếm 20,9%) phân tán dọc các kênh trục trong hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải.
