Hình minh họa sử dụng công nghệ AI - Thực hiện: TUẤN ANH
Trong đó đáng chú ý các tội quảng cáo gian dối, lừa dối khách, trốn thuế sẽ bị phạt tiền và phạt tù nặng hơn.
Động thái này được cho sẽ đủ sức răn đe trong bối cảnh thực trạng quảng cáo gian dối, lừa dối khách hàng ngày càng phổ biến trên cả không gian mạng và ngoài đời thực.
Lừa dối khách hàng ngày càng phổ biến
Mới đây, dư luận xôn xao với việc UBND phường Hoàng Liệt (TP Hà Nội) phát phiếu khảo sát cho hàng chục ngàn cư dân đang sống tại khu chung cư HH Linh Đàm để lấy ý kiến về phương án xử lý sai phạm của chủ đầu tư - Doanh nghiệp tư nhân số 1 tỉnh Điện Biên, thuộc sở hữu của ông Lê Thanh Thản.
Trong vụ việc này, chủ đầu tư có yếu tố lừa dối khách hàng khi không thực hiện đúng các cam kết trong hợp đồng mua bán nhà, cũng như các thủ tục liên quan để cấp sổ đỏ cho người mua nhà sau hàng chục năm bán nhà.
Trước đó, ông Thản cũng bị Viện Kiểm sát nhân dân TP Hà Nội truy tố tội lừa dối khách hàng tại dự án chung cư CT6 Kiến Hưng (TP Hà Nội). Kết quả điều tra cho thấy, tại dự án chung cư CT6 Kiến Hưng, ông Thản trong vai trò là Chủ tịch HĐQT, Tổng giám đốc Công ty Benmes đã quảng cáo gian dối, lừa dối khách hàng để thu lời bất chính 496 tỉ đồng.
Còn theo kết luận thanh tra trước đó thì Doanh nghiệp tư nhân số 1 tỉnh Điện Biên, Công ty Benmes có nhiều sai phạm trong đầu tư xây dựng hàng loạt dự án chung cư trên địa bàn Hà Nội như chung cư HH Linh Đàm, VP6 Linh Đàm, CT6 Kiến Hưng, Đại Thanh, Kim Văn - Kim Lũ, Thanh Hà...
Các dự án này vướng một loạt vi phạm như phá vỡ quy hoạch, vượt tầng, xây dựng trên đất cây xanh, sai phép thậm chí không phép, dẫn tới chủ đầu tư không thể thực hiện đúng cam kết trong hợp đồng với người mua nhà, có hành vi quảng cáo gian dối, lừa dối khách hàng.
Trong vụ việc này, sau khi điều tra hành vi quảng cáo gian dối của các bị can, cơ quan điều tra cũng phát hiện và điều tra làm rõ hành vi sản sản xuất hàng giả của Công ty Asia.
Sản phẩm kẹo rau củ với hàm lượng chất xơ rất thấp nhưng đã từng được quảng cáo là “mỗi viên tương đương 1 đĩa rau” - Ảnh: KERA
Nên phạt nặng về kinh tế
Trao đổi với Tuổi Trẻ xoay quanh đề xuất của Bộ Công an, luật sư Nguyễn Tiến Lập (Đoàn luật sư TP Hà Nội) cho rằng với các tội phạm kinh tế, xu hướng chung ở nhiều nước hiện nay họ thay phạt tù bằng phạt tiền bởi không phải trường hợp lừa dối khách hàng hay quảng cáo gian dối nào cũng thu lợi bất chính lớn.
"Bản chất hành vi, động cơ lừa dối khách hàng, quảng cáo gian dối của doanh nghiệp, cá nhân vẫn thế. Nhưng với trường hợp thu lợi bất chính lớn thì cần tăng hình phạt về kinh tế, không nên tăng hình phạt tù, bởi hình phạt tù chỉ đánh vào cá nhân, chứ tổ chức thì không thể đi tù.
Do đó khi phát hiện hành vi thu lợi bất chính lớn, các cơ quan chức năng cần xử lý bằng các biện pháp kinh tế như tăng phạt tiền, thu hồi số tiền thu lợi bất chính, yêu cầu khắc phục hậu quả" - luật sư Lập phân tích.
Ông Lập còn cho rằng trong các vụ việc lừa dối khách hàng, quảng cáo gian dối thì điều quan trọng nhất là cá nhân, tổ chức có hành vi thu lợi bất chính phải bồi hoàn lại cho xã hội, cho người bị thiệt hại. Đối với các vụ án hình sự bao giờ cũng cần xét tới hai yếu tố, đó là hành vi vi phạm pháp luật và hậu quả gây ra.
Tuy nhiên, lâu nay việc xác định hành vi vi phạm dễ, nhưng xác định hậu quả rất khó, bởi vậy chúng ta cần xác định được cả hai thì biện pháp xử lý mới đạt được công lý thực sự.
Trong khi đó, luật sư Trương Thanh Đức - Giám đốc Công ty Luật ANVI - cho rằng với tội danh quảng cáo gian dối, lừa dối khách hàng có hai hướng đối lập nhau.
"Trường hợp gây ảnh hưởng nghiêm trọng, cố tình vi phạm, gây ra hậu quả mà xã hội không chấp nhận được, cần trừng phạt, ngăn chặn thì cần tăng hình phạt lên. Nhưng trường hợp không gây hậu quả nghiêm trọng thì cần giữ nguyên hình phạt hiện tại hoặc giảm hình phạt đi" - luật sư Đức nói.
Theo ông, khi tăng hình phạt xử lý hành vi quảng cáo gian dối, lừa dối khách hàng thì cần theo quan điểm chung là tăng hình phạt tiền và giảm hình phạt tù, bởi đây là xu thế tiến bộ.
Luật sư Đức nhấn mạnh: "Chúng ta có thể tăng hình phạt tiền gấp nhiều lần số tiền thu lợi bất chính, thu lợi bất chính một có thể phạt ba hoặc phạt nhiều hơn để khắc phục hậu quả xã hội và tăng tính răn đe. Với hình phạt tù thì không nhất thiết phải tăng, và có thể tăng phạt tiền để thay thế phạt tù".
Dẫn chứng vụ việc điển hình gần đây là lừa dối, lừa đảo khách hàng trên thị trường chứng khoán, luật sư Trương Thanh Đức cho rằng nên coi việc người vi phạm nộp phạt, bồi thường thiệt hại đầy đủ là hình thức giảm nhẹ.
Mặt khác có thể tính toán được thiệt hại do hành vi quảng cáo gian dối, lừa dối khách hàng gây ra để từ đó đưa ra hình thức phạt tiền thật nặng khiến cá nhân, doanh nghiệp không dám tái phạm.
Đồ họa: TUẤN ANH
Tại sao cần tăng hình phạt?
Bộ Công an cho biết mức phạt tù ở một số loại tội danh xâm hại trực tiếp đến danh dự, nhân phẩm, tự do của con người, các tội phạm có tính chất gian dối, có mức thu lợi bất chính lớn - bản chất là "trộm cắp tài sản"... còn thấp, chưa tương xứng, chưa bảo đảm tính tính răn đe phòng ngừa tội phạm và bảo đảm tính công bằng.
Cụ thể quy định hình phạt với tội làm nhục người khác, tội vu khống, tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật, tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới, tội quảng cáo gian dối, tội lừa dối khách hàng, tội trốn thuế, tội vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên...hiện nay chưa thực sự chặt chẽ và bao quát.
Phạt tiền thay vì phạt tù với một số tội ít nghiêm trọng
Các tình tiết dùng làm căn cứ quyết định hình phạt còn chung chung, chưa bảo đảm tính phân hóa tội phạm, chưa thể hiện tinh thần nhân đạo, khoan hồng trong quyết định hình phạt đối với các trường hợp người phạm tội đã ăn năn hối cải, khắc phục phục toàn bộ hậu quả và bồi thường toàn bộ thiệt hại đã gây ra.
Vì vậy, Bộ Công an đề xuất nâng mức phạt tù ở một số tội danh có nhiều diễn biến phức tạp, xâm hại trực tiếp đến danh dự, nhân phẩm, tự do của con người, các tội phạm có tính chất gian dối, gây nhiều bức xúc trong thời gian qua, các tội có mức thu lợi bất chính lớn...nhằm nâng cao tính răn đe, bảo đảm sự công bằng.
Bộ Công an đề xuất bổ sung hình phạt bổ sung "lao động công ích" để buộc người bị kết án phải thực hiện một số công việc lao động phục vụ cộng đồng ngoài thời gian học tập và làm việc chính của người đó mà không được trả lương.
Bên cạnh đó, trong sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này, Bộ Công an cũng đề xuất bổ sung quy định về quyết định hình phạt là hình phạt tiền thay vì hình phạt tù đối với một số tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, nếu người phạm tội thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực hợp tác trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử và đã khắc phục toàn bộ hậu quả, bồi thường toàn bộ thiệt hại.
Mức phạt tiền tối thiểu còn thấp
Bộ Công an cũng nhận định mức phạt tiền tối thiểu tại điều 35 (1 triệu đồng với cá nhân) và điều 77 (50 triệu đồng với pháp nhân) là tương đối thấp.
Các mức này chưa phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội, chưa tính đến sự thay đổi của mức lương cơ sở và thu nhập bình quân đầu người, chưa đáp ứng được khuyến nghị của lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF) và Nhóm châu Á - Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG) về hình phạt tiền đối với pháp nhân thương mại.
Đồng thời, mức phạt tiền ở một số nhóm tội có tính chất thu lợi bất chính (lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại, thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, công nghệ thông tin, mạng viễn thông) còn thấp, chưa phù hợp với tình hình kinh tế, xã hội của đất nước. Các đối tượng phạm tội này đều thu lợi bất chính rất lớn, có những vụ án lên đến hàng nghìn tỉ đồng.
Từ bất cập này, Bộ Công an đề xuất sửa Bộ luật Hình sự theo hướng nâng mức phạt tiền để bảo đảm tính nghiêm khắc, răn đe của hình phạt, phù hợp với tình hình phát triển kinh tế, xã hội và đáp ứng khuyến nghị của các tổ chức quốc tế. Điều này giúp khắc phục tình trạng nếu lợi nhuận bất chính vượt xa mức tiền phạt thì chế tài hình sự sẽ mất tác dụng.
Red Bull phải chấp nhận dàn xếp với số tiền khoảng 13 triệu USD, dù không thừa nhận quảng cáo sai sự thật - Ảnh: Reuters
* Luật sư Trương Anh Tú (Chủ tịch TAT Law Firm):
Hình phạt phụ thuộc vào động cơ hành vi
Xu hướng hiện nay, cả quốc tế và trong nước, đang nghiêng về việc tăng cường các hình phạt kinh tế, đặc biệt là phạt tiền, đối với một số tội phạm trong lĩnh vực kinh tế. Bởi trong nhiều trường hợp, nếu doanh nghiệp bị đóng cửa, hệ quả không chỉ dừng ở cá nhân vi phạm mà còn lan ra toàn bộ hệ sinh thái liên quan.
Dưới góc độ tội phạm học, hiệu quả của hình phạt phụ thuộc vào việc nó có tác động đúng vào động cơ hành vi hay không. Với các vi phạm kinh tế, động cơ lợi ích tài chính thường đóng vai trò chi phối. Khi chi phí phải trả lớn hơn lợi ích đạt được, hành vi vi phạm sẽ mất đi sức hấp dẫn.
Thực tế cũng cho thấy hình phạt tù không phải lúc nào cũng giúp thu hồi tài sản hoặc khắc phục thiệt hại; trong khi hình phạt tiền, nếu được thiết kế hợp lý, có thể tạo điều kiện cho việc khôi phục trật tự kinh tế nhanh hơn.
Tuy nhiên cách tiếp cận này chỉ có ý nghĩa khi đi kèm cơ chế kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm công bằng và không tạo ra cảm giác có thể dùng tiền để thay thế trách nhiệm hình sự. Bài toán không phải là chọn phạt tù hay phạt tiền, mà là xây dựng một hệ thống pháp luật đủ tinh tế để xử lý đúng bản chất của từng hành vi vi phạm.
* Ông Nguyễn Quang Đồng (Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và phát triển truyền thông):
Quảng cáo thường định tính, khó xác định sai đúng
Sự thật là chỉ có đúng và sai, lượng hóa, đánh giá được. Trong khi thông thường khi quảng cáo sản phẩm người ta thường nói vống lên một chút để thu hút người dùng với từ ngữ mang tính định tính gắn với cảm xúc, ấn tượng với sự sáng tạo.
Ví dụ như một hãng dầu gội đầu thông tin trên bao bì, nhãn mác có hàm lượng 15mg dưỡng chất này, dưỡng chất kia để nuôi dưỡng, làm mượt tóc, nhưng khi quảng cáo sản phẩm lại truyền thông có 30mg dưỡng chất thì không được, yếu tố sai sự thật rất rõ. Nhưng nếu bảo vì có 15mg dưỡng chất nên tóc sẽ óng mượt, suôn hơn và giảm rụng tóc thì nó thuộc về nội dung quảng cáo cho phép.
Có thể nói quảng cáo gian dối về mặt chất lượng thì chúng ta có thể xác định được, nhưng quảng cáo gian dối về mặt tác dụng thì rất khó xác định. Trong khi hoạt động quảng cáo thường nhấn mạnh về tác dụng, hiệu quả sản phẩm, mang nặng tính quan điểm, cảm xúc.
Các nước mạnh tay siết chặt quảng cáo sai sự thật
Quảng cáo tác động trực tiếp đến hành vi mua hàng, vì vậy nhiều doanh nghiệp cố tình phóng đại hoặc bóp méo thông tin về sản phẩm để thu hút khách hàng. Nhằm kiểm soát tình trạng này, nhiều quốc gia đã sớm xây dựng khung pháp lý chặt chẽ với các chế tài ngày càng nghiêm khắc hơn.
Tại Mỹ, việc xử lý quảng cáo sai sự thật chủ yếu do Ủy ban Thương mại liên bang (FTC) đảm nhiệm. Cơ quan này có quyền điều tra, khởi kiện dân sự và áp đặt các khoản phạt lớn đối với doanh nghiệp vi phạm.
Theo mức điều chỉnh mới nhất năm 2025, tiền phạt dân sự có thể lên tới hơn 53.000 USD cho mỗi hành vi. Đáng chú ý, mỗi vi phạm có thể được tính theo từng nội dung quảng cáo, từng bài đăng, thậm chí từng lượt hiển thị, khiến tổng mức phạt tăng lên hàng triệu USD.
Một trong những vụ việc điển hình là vụ kiện hãng nước tăng lực Red Bull. Năm 2013, người tiêu dùng Mỹ cáo buộc slogan "gives you wings" (cho bạn đôi cánh) của hãng gây hiểu lầm về hiệu quả sản phẩm. Vụ kiện tập thể cho rằng các quảng cáo của hãng đã thổi phồng khả năng cải thiện hiệu suất và sự tập trung. Đến năm 2014, Red Bull phải chấp nhận dàn xếp với số tiền khoảng 13 triệu USD để bồi thường cho khách hàng.
Tại châu Á, từ tháng 10-2025, Cục Quản lý không gian mạng Trung Quốc (CAC) yêu cầu người có ảnh hưởng trên mạng xã hội khi bình luận về y tế, pháp luật, giáo dục hoặc tài chính phải chứng minh trình độ chuyên môn bằng bằng cấp hoặc chứng chỉ nghề nghiệp.
Đây được xem là biện pháp mạnh tay nhằm ngăn chặn tình trạng lan truyền thông tin sai lệch, quảng cáo sai sự thật trên Internet - một vấn đề đang ngày càng nhức nhối tại quốc gia tỉ dân này.
Trong khi đó, Ủy ban Thương mại công bằng Hàn Quốc cho biết sẽ sửa đổi các quy định theo hướng tăng nặng mức phạt ngay cả khi doanh nghiệp chỉ có một lần vi phạm trước đó trong vòng 5 năm; trần phạt bổ sung cũng được nâng từ 50% lên 100% nhằm khiến chi phí vi phạm cao hơn nhiều so với lợi ích thu được.
