Được xây dựng năm 1958, Bắc Hưng Hải gồm sông, đập dài hơn 230 km, trạm bơm, đê điều phục vụ tưới tiêu, thoát úng cho bốn tỉnh thành là Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Phòng.
Theo thời gian, cùng với quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa, hệ thống thủy lợi bắt đầu ô nhiễm. Tại Cầu Treo, xã Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên, nhiều hộ thu mua phế liệu để rác thải trôi dạt hai bên bờ kênh.
Nằm ở đầu nguồn cũng là nhánh của hệ thống thủy lợi này là sông Cầu Bây dài hơn 12 km từ phường Việt Hưng, đổ ra hệ thống sông Bắc Hưng Hải tại cửa xả Xuân Thụy ở xã Kiêu Kỵ, TP Hà Nội.
Theo kết quả quan trắc của Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), chất lượng nước tại cửa xả này thường xuyên vượt quá quy chuẩn quốc gia. Tháng 2/2026, chỉ số BOD5 (lượng oxy hòa tan cần thiết cho vi sinh vật hiếu khí phân hủy chất hữu cơ) tại đây là 26,1, vượt quá quy chuẩn hơn một lần; amoni 20,6, vượt 20 lần.
Các loại thủy sinh gần như không thể sinh sống trên sông Cầu Bây vì mức độ ô nhiễm nghiêm trọng.
Tương tự, đoạn kênh tại xã Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên, màu nước đen kịt, nhiều sinh vật thủy chết trôi nổi.
Ông Vũ Văn Kế, ở xã Đại Thắng, TP Hải Phòng, đứng trong ao nhỏ nằm tại cửa sông Bắc Hưng Hải đổ ra sông Thái Bình. Khu vực này trước đây là ao nuôi rươi rộng nhiều hecta, có 4-5 lồng cá, nay chỉ còn lại một ao nhỏ để vợ chồng ông mưu sinh qua ngày.
"Nguồn nước ô nhiễm trầm trọng từ năm 2000. Mỗi lần thả lưới bắt cá, nếu được khoảng 5 kg thì tôi phải mất tới 3 ngày để gỡ hết túi nylon mắc lưới", ông Kế nói.
Tại Hưng Yên, nhiều bãi tập kết vật liệu xây dựng, rác thải hình hai bên bờ hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải.
Ông Nguyễn Tùng Phong, Cục trưởng Quản lý và Xây dựng, nhận định việc vi phạm hành lang bảo vệ công trình có xu hướng gia tăng, khó quản lý. Tổng diện tích đất thuộc phạm vi bảo vệ công trình của các tuyến bờ kênh Bắc Hưng Hải là 5.668 ha. Tuy nhiên, có đến 1.467 ha (26%) đang bị lấn chiếm sử dụng cho nhiều mục đích, bao gồm 74.913 nhà dân và công trình khác đang tồn tại.
Dòng nước đen kịt tại trạm bơm Bình Lâu, phường Hải Dương, TP Hải Phòng. Đây là một trong số trạm ô nhiễm nặng nhất vì thu nước thải của bệnh viện trên phường Hải Dương, nước thải sinh hoạt các phường Hải Dương, Lê Thanh Nghị, Việt Hòa, Thành Đông, Tân Hưng, Thạch Khôi, Tứ Minh, Ái Quốc chảy vào kênh Kim Sơn.
Kết quả quan trắc tháng 2/2026 cho thấy chỉ số BOD5 ở trạm này là 36,4 - cao nhất trong tất cả điểm đo, vượt quy chuẩn Việt Nam hơn 6 lần. Trong khi đó chỉ số ion amoni là 15,15, vượt 50 lần.
Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi cho biết tổng lượng nước thải xả vào hệ thống khoảng 538.838 m3/ngày đêm. Trong đó Hưng Yên lớn nhất chiếm 31%, tiếp theo là Hải Phòng 21,6%, Hà Nội chiếm hơn 13%, Bắc Ninh hơn 9%. Dòng nước đổ từ các cống sủi bọt do ô nhiễm.
Công ty TNHH MTV Bắc Hưng Hải cho biết nhiều thời điểm người dân ở các vùng không thể lấy nước tưới cho đồng ruộng vì ô nhiễm.
Để cứu lấy dòng sông, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết sẽ báo Chính phủ cho phép đưa việc xử lý ô nhiễm tại hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải vào danh mục dự án cấp bách. Tổng kinh phí dự kiến 38.500 tỷ đồng (chưa bao gồm giải phóng mặt bằng và chỉnh trang).
Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải. Đồ họa: Tâm Thảo
Gia Chính - Mộc Miên
