Ung thư tụy có tỷ lệ sống 5 năm chỉ khoảng 13%. Khối u phát triển âm thầm, xâm lấn nhanh, đồng thời được bao quanh bởi mô xơ dày cản trở thuốc và hệ miễn dịch. Những đặc điểm này khiến việc phát hiện và điều trị ung thư tụy trở nên khó khăn, dù đã có nhiều tiến bộ trong phẫu thuật, hóa trị và xạ trị.
Trong bối cảnh đó, các nhà khoa học đang tìm hướng đi mới, như vaccine điều trị và phát hiện sớm nhờ AI. Đây là những lĩnh vực được chú ý do có tiềm năng tăng tỷ lệ điều trị thành công bệnh nhân.
Vaccine điều trị KRAS
Hầu hết ung thư tụy liên quan đến đột biến protein KRAS, vốn kiểm soát quá trình phân chia tế bào. Một số thuốc nhắm trúng đích KRAS như daraxonrasib đang được thử nghiệm, giúp bệnh ổn định trung bình 8 tháng và giảm lượng DNA ung thư trong máu.
Ngoài thuốc, các nhà khoa học đang phát triển vaccine KRAS, hoạt động bằng cách huấn luyện hệ miễn dịch nhận diện tế bào ung thư mang đột biến KRAS như "kẻ xâm nhập", rồi tấn công và loại bỏ chúng. Nói cách khác, vaccine biến tế bào ung thư thành mục tiêu để tế bào T trong cơ thể tiêu diệt, thay vì để khối u phát triển âm thầm.
Thử nghiệm ban đầu trên quy mô nhỏ cho thấy 21/25 bệnh nhân tạo ra tế bào T có hoạt tính chống ung thư; những người phản ứng mạnh có lượng DNA ung thư giảm và sống lâu hơn ba năm sau liều vaccine đầu tiên. Phiên bản mở rộng nhắm vào tất cả 7 phân nhóm phổ biến của KRAS đang được thử nghiệm trên 158 bệnh nhân.
Minh họa quá trình tạo ra vaccine ung thư. Ảnh: Vecteezy
Vaccine cá thể hóa
Các nhà khoa học đang phát triển vaccine cá thể hóa, thiết kế riêng cho từng bệnh nhân dựa trên các đột biến riêng biệt trong khối u. Thử nghiệm ban đầu cho thấy 8 trên 16 người tạo ra tế bào T đặc hiệu có khả năng nhận diện và tấn công tế bào ung thư, giúp sống lâu hơn và kéo dài thời gian bệnh không tái phát. Hiện một thử nghiệm quốc tế lớn đang được triển khai để đánh giá hiệu quả trên nhóm bệnh nhân rộng hơn. Nếu thành công, các bác sĩ có thể kết hợp di truyền học và miễn dịch học nhằm cá thể hóa điều trị ung thư tụy.
Ứng dụng AI trong phát hiện sớm
Một tiến bộ khác giúp cải thiện tỷ lệ sống là phát hiện sớm nhờ AI và xét nghiệm máu. Công ty GRAIL thử nghiệm sàng lọc DNA ung thư trong máu ở người từ 50 tuổi trở lên, trong khi nhóm Johns Hopkins kết hợp AI với siêu âm nội soi và dữ liệu xét nghiệm đường huyết, cân nặng, giúp phát hiện ung thư tụy giai đoạn sớm hơn. AI cho phép nhận diện các dấu hiệu bất thường trong dữ liệu hình ảnh và sinh học mà mắt thường khó thấy, mở ra cơ hội can thiệp trước khi khối u tiến triển.
Các chuyên gia nhận định nếu các phương pháp vaccine và AI được triển khai rộng rãi, ung thư tụy có thể trở nên có thể quản lý và kéo dài sự sống thay vì là loại ung thư "chết người" như hiện nay.
Các nghiên cứu cũng mở ra hướng kết hợp vaccine điều trị cùng thuốc nhắm trúng đích và AI hỗ trợ phát hiện sớm. Nhờ đó, các bác sĩ có thể theo dõi tiến triển khối u, lựa chọn phác đồ cá thể hóa và phát hiện tái phát sớm. Các thử nghiệm lâm sàng đang được tiến hành để xác định độ an toàn, hiệu quả và khả năng ứng dụng thực tế. Dù vậy, các chuyên gia nhấn mạnh đây vẫn là giai đoạn đầu, và vaccine chưa thể thay thế các phương pháp điều trị hiện tại.
Văn Hà (Theo Gavi)
