Lệnh phong tỏa cảng biển Iran của Mỹ bắt đầu có hiệu lực từ ngày 13/4, khi chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump tìm cách gây áp lực buộc Iran chấp nhận các điều khoản của thỏa thuận chấm dứt xung đột.
Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), đơn vị phụ trách hoạt động phong tỏa, cho hay họ sẽ chặn bắt bất cứ tàu nào đến hoặc đi từ các cảng của Iran trên khu vực vịnh Ba Tư và vịnh Oman, cũng như những tàu đã nộp phí cho Iran để được đi qua eo biển Hormuz.
CENTCOM hôm 14/4 cho hay chưa có tàu nào vượt hàng rào phong tỏa và có 6 tàu thương mại đã tuân thủ yêu cầu quay đầu trở lại một cảng của Iran trên vịnh Oman. Trong khi đó, WSJ dẫn lời hai quan chức Mỹ giấu tên cho hay hơn 20 tàu dầu, tàu hàng và tàu container không liên quan đến Iran đã đi qua eo biển Hormuz trong 24 giờ qua. Một số tàu tắt hệ thống định vị để giảm thiểu nguy cơ bị Iran tấn công.
Đô đốc Brad Cooper, tư lệnh CENTCOM, tuyên bố chỉ trong chưa đầy 36 giờ sau khi áp dụng lệnh phong tỏa, Mỹ đã "hoàn toàn chặn đứng" hoạt động giao thương bằng đường biển của Iran.
Lệnh phong tỏa của Mỹ đã vấp chỉ trích từ phía Iran, khi họ xem đây là "hành động bất hợp pháp" và "chẳng khác nào cướp biển". Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya của quân đội Iran đã đe dọa sẽ tấn công loạt cảng ven vịnh Ba Tư và biển Arab nếu an ninh của các cảng Iran bị đe dọa.
Tàu chở dầu Shenlong Suezmax cập cảng Mumbai ở Ấn Độ sau khi băng qua eo biển Hormuz ngày 12/3. Ảnh: AP
Priyanka Shankar, nhà phân tích của Al Jazeera, cho hay dù Iran đã quen với các lệnh trừng phạt của Washington và vẫn duy trì hoạt động xuất khẩu dầu mỏ trong suốt thời gian xung đột, vòng phong tỏa hiện tại của Mỹ có thể gây ra thiệt hại lớn cho nền kinh tế nước này.
Iran chủ yếu xuất khẩu dầu và khí đốt thông qua các cảng biển. Sau khi cuộc chiến với Mỹ - Israel bắt đầu hôm 28/2, Iran đã tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz, huyết mạch vận chuyển 20% nguồn cung dầu thế giới.
Việc Iran phong tỏa gần như hoàn toàn eo biển này đã khiến giá dầu khí toàn cầu tăng vọt. Trong khi đó, Iran vẫn có thể tiếp tục xuất khẩu dầu của mình, đồng thời cho phép tàu bè từ một số ít quốc gia đạt thỏa thuận riêng với Tehran đi qua. Xuất khẩu dầu của Iran qua eo biển Hormuz chiếm khoảng 80% tổng kim ngạch xuất khẩu.
Theo công ty dữ liệu thương mại Kpler, Iran xuất khẩu trung bình 1,84 triệu thùng dầu mỗi ngày trong tháng 3 và khoảng 1,71 triệu thùng mỗi ngày từ đầu tháng 4 đến nay, cao hơn mức trung bình 1,68 triệu thùng của năm 2025.
Từ 15/3 đến 14/4, Iran xuất khẩu 55,22 triệu thùng dầu với giá mỗi thùng không dưới 90 USD. Trong nhiều ngày, giá dầu thực tế còn vượt mức 100 USD mỗi thùng, giúp Iran thu về ít nhất 4,97 tỷ USD.
Trong khi đó, trước khi xung đột bùng phát, Iran chỉ thu về 115 triệu USD mỗi ngày hồi tháng 2 nhờ xuất khẩu dầu thô, tương đương 3,45 tỷ USD mỗi tháng.
"Iran đã kiếm được nhiều hơn 40% từ xuất khẩu dầu trong tháng qua so với trước chiến tranh", Shankar nhận xét.
Nhưng với lệnh phong tỏa của Mỹ hiện tại, hoạt động xuất khẩu dầu thô của Iran đã bị giáng đòn trực tiếp và nặng nề.
"Iran sẽ không thể xuất khẩu dầu, ít nhất là không ở mức như trước, cũng sẽ không thể thu phí từ các tàu khác", Mohamad Elmasry, giáo sư tại Viện Nghiên cứu sau đại học Doha, cho hay.
Frederic Schneider, chuyên gia cấp cao tại Hội đồng Trung Đông về Quan hệ Toàn cầu, cũng đồng tình với quan điểm này. Ông nói với Al Jazeera rằng 6 tuần vừa qua là "thời gian vàng" về doanh thu dầu mỏ đối với Iran, nhưng lệnh phong tỏa của Mỹ sẽ thay đổi điều đó.
"Iran có một 'khoảng đệm' là khoảng 127 triệu thùng dầu được dự trữ trong các bồn chứa nổi, về cơ bản là các tàu chở dầu neo đậu ngoài khơi. Nhưng khoảng đệm đó không đủ để giúp Iran tránh tổn thất từ lệnh phong tỏa của Mỹ", ông nói.
Các cảng ở vùng Vịnh. Đồ họa: WSJ
Theo cơ quan tình báo hàng hải Windward, tổng lượng dầu của Iran trên biển tính đến ngày 13/4 là khoảng 157,7 triệu thùng. Windward cảnh báo tất cả số dầu này có thể bị ảnh hưởng bởi lệnh phong tỏa của Mỹ.
Ngoài dầu mỏ, lệnh phong tỏa các cảng của Iran cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động thương mại của các loại hàng hóa khác. Iran xuất khẩu một số mặt hàng chủ lực như hóa dầu, nhựa, nông sản, đồng thời nhập khẩu máy móc công nghiệp, điện tử và thực phẩm.
Dữ liệu của Cơ quan Hải quan Iran cho thấy tổng thương mại phi dầu mỏ của nước này đạt 94 tỷ USD từ ngày 21/3/2025 đến ngày 20/1/2026, trong đó nhập khẩu vượt xuất khẩu, Tehran Times đưa tin ngày 18/2.
Cuộc phong tỏa hiện tại sẽ tác động đến toàn bộ hoạt động thương mại của Iran và gây tổn hại cho nền kinh tế nước này, theo Shankar.
Schneider cho hay nếu hoạt động thương mại phi dầu khí của Iran bị gián đoạn, đó không chỉ là đòn giáng vào doanh thu mà còn nhắm vào nguồn cung. Điều này sẽ khiến tình trạng khan hiếm hàng hóa trong nước ngày càng trầm trọng đối với nền kinh tế vốn gánh chịu các lệnh trừng phạt từ trước chiến tranh.
"Câu hỏi đặt ra là liệu nỗi đau ngày càng tăng này có đủ sức buộc Iran phải nhượng bộ trong các cuộc đàm phán tương lai, hay sẽ khiến họ thêm cứng rắn và leo thang căng thẳng. Nhưng tôi không cho rằng lệnh phong tỏa này có thể có hiệu quả đầy đủ hoặc kéo dài lâu", ông nói.
Nhà phân tích của Al Jazeera cho hay Iran có thể sử dụng hệ thống đường sắt hoặc "đội tàu bóng tối" để vận chuyển dầu tới các khách hàng, để giảm ảnh hưởng từ lệnh phong tỏa của Mỹ. "Đội tàu bóng tối" là thuật ngữ chỉ những tàu hàng, tàu dầu được sử dụng để lách lệnh trừng phạt hay phong tỏa, được quản lý thông qua mạng lưới công ty bình phong để che giấu quyền sở hữu.
Tuy nhiên, công ty tư vấn và đánh giá rủi ro SpecialEurasia cho hay "cần lưu ý rằng việc vận chuyển dầu khí bằng đường sắt sẽ đối mặt với những thách thức đáng kể về hậu cần".
Một người ủng hộ chính phủ giơ cao lá cờ Iran tại thủ đô Tehran ngày 9/4. Ảnh: AP
Schneider dự đoán nếu lệnh phong tỏa tiếp tục kéo dài, nó chắc chắn sẽ gây tổn hại cho kinh tế Iran. Tuy nhiên, ông thêm rằng vẫn chưa rõ tình trạng bế tắc tại eo biển Hormuz sẽ kéo dài bao lâu, khi tác động từ lệnh phong tỏa có thể ảnh hưởng tới kinh tế toàn cầu, trong đó có Mỹ.
Jonathan Yerushalmy, nhà phân tích của Guardian, cho hay khi đóng cửa eo biển Hormuz với tàu chở dầu Iran, Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng đang cắt một nguồn cung quan trọng với thị trường dầu mỏ thế giới, điều có thể tác động tiêu cực đến giá năng lượng toàn cầu.
Giá dầu đã tăng vượt mức 100 USD mỗi thùng sau thông báo phong tỏa của ông Trump, trước khi hạ nhiệt trước triển vọng về các cuộc đàm phán tiếp theo giữa Mỹ và Iran.
"Rất khó để nói Mỹ sẽ nghiêm túc đến mức nào với lệnh phong tỏa này, nó sẽ kéo dài bao lâu, kết thúc ra sao và điều gì sẽ xảy ra tiếp theo", ông Schneider cho biết.
Thanh Tâm (Theo Al Jazeera, Reuters, Guardian)
