Một con tàu chở dầu của Ấn Độ đi qua eo biển Hormuz (Ảnh: Getty).
Các chi tiết thoả thuận ngừng bắn vẫn mơ hồ
Việc tuyến đường thủy quan trọng này đã gần như bị đóng cửa kể từ xung đột Iran bùng phát vào cuối tháng 2 đã gây ra một cuộc khủng hoảng nguồn cung năng lượng toàn cầu chưa từng có, khi Iran thắt chặt kiểm soát khu vực này sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel.
Vài giờ trước thời hạn do Tổng thống Mỹ Donald Trump đặt ra vào tối 7/4 (giờ Mỹ), cả hai bên đã nhất trí một thỏa thuận ngừng bắn để đổi lấy việc mở lại eo biển huyết mạch này.
Tuy nhiên, các chi tiết quan trọng vẫn còn mơ hồ. Iran tuyên bố đồng ý bảo đảm an toàn hàng hải qua eo biển Hormuz trong 2 tuần, bắt đầu từ khoảng ngày 7-8/4, thông qua sự phối hợp chặt chẽ với lực lượng vũ trang nước này và trong phạm vi “giới hạn kỹ thuật”.
Trong khi đó, Tổng thống Trump tuyên bố mở cửa hoàn toàn, ngay lập tức và an toàn tuyến đường thủy này. Nhưng vẫn chưa rõ liệu hai bên đã đạt được thỏa thuận về phí quá cảnh hay chưa, hoặc khi nào thỏa thuận ngừng bắn có hiệu lực.
Hiệp hội Chủ tàu Nhật Bản, một nhóm ngành công nghiệp lớn, cho biết sẽ kiểm tra chi tiết thỏa thuận Mỹ - Iran trước khi chuyển tiếp thông tin.
Một người chủ có nhiều tàu trong khu vực nói với Lloyd’s List rằng, ông đang bận rộn lập kế hoạch di chuyển tàu của mình nhưng sẽ không có quyết định cho xuất phát khi chưa rõ “những quy trình nào chắc chắn sẽ bị Iran kiểm soát”.
Điều đó cho thấy rằng đối với các chủ tàu, Iran vẫn đang kiểm soát hiệu quả eo biển Hormuz và việc đi lại cần phải được Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo thông qua, theo Lloyd’s List.
Tính đến hôm 7/4, việc đi lại qua eo biển này vẫn đang được đàm phán trên cơ sở từng trường hợp cụ thể, tuy nhiên vẫn chưa rõ liệu hệ thống đó có được sửa đổi hay không trong bối cảnh thỏa thuận ngừng bắn tạm thời kéo dài 2 tuần.
Hồi hộp chờ mở đường thoát qua Hormuz
Các thương nhân và chủ tàu đang theo dõi sát sao những con tàu nào bắt đầu di chuyển qua eo biển theo cả hai hướng, đặc biệt là những tàu thường không được Iran bảo hộ. Tính đến sáng 8/4, khoảng 1.000 tàu đang chờ ở cả hai phía, tập trung quanh Dubai và Khor Fakkan.
Tuy nhiên hầu hết đều cảnh báo rằng cần có thêm sự rõ ràng để tàu thuyền có thể di chuyển, và ngay cả trong trường hợp tốt nhất, việc vận chuyển hàng hóa trở lại bình thường cũng cần thời gian. Trước chiến sự, khoảng 135 tàu thuyền di chuyển mỗi ngày, nhưng con số này hiện nay đã giảm mạnh. Iran chỉ cho phép tàu của một số "quốc gia thân thiện" đi qua eo biển này.
“Tôi nghĩ hầu hết các chủ tàu sẽ kiềm chế và chờ đợi một cơ sở vững chắc hơn để đưa ra quyết định, bao gồm cả những quy định rõ ràng về hợp tác hải quân và hướng dẫn cho ngành vận tải biển”, ông Jakob Larsen, Giám đốc phụ trách an toàn và an ninh của Hiệp hội Vận tải biển quốc tế (BIMCO), cho biết.
Theo ông Larsen, bất kỳ nỗ lực nào nhằm rời đi trước khi một thỏa thuận vận chuyển quá cảnh được hoàn thiện sẽ làm tăng rủi ro cho thủy thủ đoàn, tàu và hàng hóa. “Tuy nhiên, không thể loại trừ khả năng một số người sẽ chấp nhận rủi ro gia tăng, nhưng đó không phải là hướng hành động mà tôi khuyến nghị”, ông nói.
"Không thể khôi phục lại hoạt động vận tải biển toàn cầu trong vòng 24 giờ", bà Jennifer Parker, Giáo sư thỉnh giảng tại Viện Quốc phòng và An ninh thuộc Đại học Tây Australia nhận định và cho biết thêm, "các chủ tàu chở dầu, công ty bảo hiểm và thủy thủ đoàn cần tin rằng rủi ro thực sự đã giảm, chứ không chỉ tạm dừng".
Dữ liệu từ công ty theo dõi dữ liệu tàu biển Kpler cho thấy, các tàu vận chuyển năng lượng chiếm phần lớn trong số tàu bị mắc kẹt ở vùng Vịnh. Hiện có 426 tàu chở dầu thô và nhiên liệu sạch, cùng với 34 tàu chở khí hóa lỏng và 19 tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng. Số còn lại đang chở các mặt hàng khô, như nông sản hoặc kim loại, hoặc container.
Theo thống kê của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) vào cuối tháng 3, khoảng 20.000 thủy thủ dân sự đang bị mắc kẹt tại đây. Cơ quan Liên hợp quốc cảnh báo các thành viên thủy thủ đoàn này đang phải đối mặt với tình trạng thiếu thốn nguồn cung cấp, mệt mỏi và căng thẳng tâm lý.
Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cho biết các cuộc đàm phán với Mỹ sẽ bắt đầu vào ngày 10/4 tại Islamabad (Pakistan) để thảo luận về đề xuất 10 điểm của Iran, bao gồm việc tiếp tục kiểm soát giao thông hàng hải ở eo biển Hormuz và dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.
